lunes, 27 de diciembre de 2010

Sandiás. ¨No corazón da Antela¨

O concello de Sandiás está situado no sueste da provincia de Ourense formando parte da comarca natural da Limia. Ten unha superficie de 53 Km2 e ocupa, en gran parte, as terras da desecada lagoa de Antela. Limita polo norte cos concellos de Allariz e Xunqueira de Ambia, polo sur co de Xinzo de Limia, polo leste con Xinzo de Limia e Sarreaus, e polo oeste con Vilar de Santos.

As principais vías de comunicación constitúenas a estrada nacional N-525 e a autovía A-52 (Saída 202), que atravesan o concello en sentido noroeste-sueste.

A súa capital municipal dista da cidade de Ourense 33 Km, 6 Km da vila de Xinzo de Limia e 13 Km da vila de Allariz.


Distancia coas principais cidades por estrada: A Coruña (177 Km), O Ferrol (190 Km), Lugo (119 km), Pontevedra (115 Km), Santiago (129 Km), Vigo (106 Km).

O entroido en Sandiás

Por Carmen Cuquejo (www.culturapopulardesandias.com)

¨Antigoamente, o vir os días d´Entroido (domingo e martes) , faguíanse moi boas festas, con burros, carruaxes, fargalleiros, gitanas (imitación d´elas), etc…; faguían un entroido de palla e metíanlle unha buxuga d´o porco chea de sangue n´a barriga, y´o martes, o por do sol, tirábanlle tiros, hasta que sali´o sangre e cai´o entroido; todo ésto en medio de canterías, toque de latas, caldeiros, cucharas, chaves e cazolas, pandaretas, etc., agora ises festexos van desaparecedo y ecliusándose, e xa, únicamente, se ve unha carantoña que outra, ou catro rapaces que queren faguer que fan; pero desapareceu aquil humor dos vellos, armar disputas e parrafeos en verso, etc.¨

“Resume xeneral de folk-lore de Sandiás”
Urbano Santana
Revista Nós, xuño-setembro, 1931


O Entroido é unha festa de benvida á primavera, que comeza como esquecemento do inverno. Constitúe un culto á terra e a súa fertilidade. O longo dos séculos o Entroido constituíu unha importante manifestación cultural, popular e tradicional, con moito arraigo en Galicia. É esta unha festa de participación e trangresión a calquera da orde establecida (xerárquica, sexual, etc). As xentes pasan a ser os protagonistas da propia comunidade e dan paso á festa, ás mascaras, á sátira e ás bromas. É don Carnal quen reina en tódalas aldeas e vilas durante eses días en que todo esta permitido...

O ENTROIDO EN SANDIÁS

D. Urbano Santana, veciño de Sandiás, publicou no ano 1931 un artigo na revista Nós resaltando as boas festas que se facían en Sandiás o domingo e martes de Entroido, e xa lamentaba daquela a amenaza pola falla de continuidade e de participación na mesma. Foi quen de intuir o final dunha festa de carácter propio, en troques de que a xente vaia á vila ou quede na casa. Remontémonos pois un tempiño atrás para lembrar o que foi o Entroido neste concello:

O Entroido comezaba unha semana antes co domingo Corredoiro; denominábase así porque é o día en que se comezaba a correr o entroido. Con este "tiro de saída" abríanse as portas á troula e á festa.
Este día chamábase tamén Domingo das Chinas; o nome , que coincide co de outras zonas ven dado a que era costume que en lugares como Sandiás, Couso ou A Corga, rapaces e rapazas, mozos e mozas perseguíanse e loitaban, co fin de botarse cinsa uns ós outros. Búscase certo contacto amoroso, pois non debemos esquecer a latencia da fecundidade presente en todo o Entroido.

Era costume tiznarse a cara co "sarrio" que acumulaban as cazolas e as gramalleiras das lareiras, untar as mans no pote dos porcos para pasárllelas pola cara ós demais.
En Cerredelo, durante esa semana facíase baile ó son da pandeireta tódolos días, no fiadeiro (na casa do "Juanito") desde as 10 ata a 1 da mañá. Esa semana, igual que en Couso, aproveitábana as mulleres para preparar a roupa que logo ían lucir nos días de Entroido, e que se describirá máis adiante.
Non temos noticia doutros domingos intermedios, como por exemplo na veciña aldea de Laioso (Vilar de Santos) onde facían o Domingo Oleiro.

Coa festa diaria chegábase ós días propios do Entroido: domingo, luns e martes. Nestes días tranformábase por completo a vida tranquila dos veciños e veciñas. As bromas do Entroido teñen un senso simbólico moi profundo, que xa se puña de manifesto na Idade Media, cando o pobo se sublevaba contra das innovacións que quebrantaban o costume dos antergos. Esto pódese ver no que se llesfacía ós veciños que non participaban no Entroido ou que tiñan sona de ter mal caracter ( pendurarlle o meco na porta da casa, facerlle bromas, etc).

O elemento primordial do Entroido son as Carautas. As xentes vístense con roupas vellas, tapan a cara, trocan de sexo, imitan oficios, etc; dando un aspecto de teatro popular que se desenvolve no propio pobo, sendo os actores improvisados os propios veciños, invertíndose así os valores da vida cotiá.
Como en moitas localidades, en Sandiás eses días saían á rúa os Fargalleiros , noutros lugares chamados borralleiros ou felos ( de aí a expresión "vas feito un felo", asociándoo a algo feo e ridículo).

Son homes e mulleres vestidos con roupas vellas e rechamantes, trocando o sexo ( homes de mulleres e viceversa). Os fargalleiros saían á tardiña, ían en grupos, polos barrios do pobo, e visitaban as casas dos veciños; ían cantando e levando ledicia polas cociñas, onde se lles daba, en agradecemento pola visita, algo de comer: chourizos, talladas de porco, galletas, etc.
Os fargalleiros eran comúns a tódolos pobos do concello, e ían acompañados polas “xitanas”(imitacións de cíngaras),vellos e vellas e outras máscaras. Ás veces levaban a cara tapada con caretas feitas con cartón e pintadas por eles.
Variaban os percorridos, según as zonas e as parroquias, por exemplo:

Os de Sandiás: ían a Couso.
Os de Couso: ían a Vilariño, Vilar de Santos e Cerredelo.
Os de Cerredelo: ían a Laioso, Outeiro, Parada e Castelaus.
Os da Corga: ían ós pobos da Veiga.
Logo destas visitas facíase festa no pobo, os veciños/as convertíanse en “músicos e danzantes” e facían bailes ó son de pandeiretas e cánticos tradicionais. Os lugares variaban según os pobos,así por exemplo:

Sandiás: na estrada.
Couso: no forno ou na aira.
Cerredelo: no fiadeiro ou nas cortes.
A Corga: no forno ou na aira.
No tocante ás máscaras cabe facer unha mención especial en Couso e Cerredelo: dende o domingo de Corredoiro xuntábanse as mulleres durante toda a semana e preparaban a roupa que ían por no Entroido: levaban unhas enaguas brancas, adornadas con follas de hedra, e flores de papel de cores, unha blusa a que lle cosían flores e fitas de papel de cores, por riba puñan un dengue. Na cabeza levaban un sombreiro, unha pañoleta ou un gorro, adornado co mesmo.
Esta vestimenta lembra ás madamas, común a outras localidades de Galicia (Cobres, Entrimo, etc), pero non temos coñecemento da vestimenta dos homes, como posibles galáns.

Saían en comparsa o Domingo e o Martes, xunto coas outras máscaras e formando as chamadas “Arroufandas”. Cóntannos de Cerredelo que ían a “correr o Entroido” que consistía nun itinerario polos pobos lindantes (Laioso, Outeiro, Castelaus...) - ¡Aí ven a arroufanda! - berraban os veciños cando chegaban ós seus pobos e os recibían con bailes e pandeireta. Seguían o percorrido polos demais pobos, ata volver a Cerredelo, onde os demais xa estaban esperando; alí facían de novo festa, os outros marchaban e eles voltaban a facer o camiño.
Tamén quedaban no pobo e ían de casa en casa, recollimos esta anécdota en Cerredelo: A sra. Pepa e o sr. Francisco eran un matrimonio moi animado que se disfrazaba tódolos anos, con eles levaban unha boneca de trapo. El dicía: - ¡ven aquí bichuela mía! - e ela contestaba - ¡Voi esposo mío! -. Así ían polo pobo e a xente dáballes ovos e chourizos; despois xuntábanse todos no forno e comían todos xuntos.

O aspecto gastronómico está presente nesta festa de “excesos”, na que non falta comida e viño. Normalmente comíase na casa e en familia. O porco presidía tódalas mesas: cocido, cachucha, lacón con grelos, chourizos, pedro, etc. Acompañado por ricos postres: filloas, línguas de gato. Recollemos esta cantiga de despedida do entroido, que fai referencia ó periodo de Coresma:


“Adios martes de entroido,
adios meu entroidiño,
ata o domingo de Pascua
non comerei máis touciño”

Outra personaxe que non pode faltar no entroido é a figura do meco. Simboliza o Entroido aínda que tamén o frío, a neve e o inverno, e de ahí a queima. A morte ou queima do meco é o fin do Entroido.

Facíase en tódolos pobos do concello. Elabórase con palla , vestíase con roupa vella, destacándolle os atributos. Facíanno os rapaces ou a xente maior 15 días antes de Entroido (Sandiás) e colgábano nun pau nun cruce de camiños, ó remate do Entroido, queimábano. En Couso pendurábase o domingo de madrugada na praza e o martes íase con el dun lado para outro, para deixalo na aldea veciña (Vilariño). Tamén era usual deixarllo á porta dalgún veciño, con sona de mal carácter ou que non colaborase na festa.

Ó remate do Entroido facíase a queima do meco e a lectura do testamento, que consistía nunhas copliñas nas que se recollían os acontecementos destacados de todo o ano. En Couso facíao o alguacil, e na Corga un vello do lugar ó que acompañaban a outros pobos da Veiga para dicirllo, eles devolvíanlle unha réplica ( o que lembra na forma as “regueifas”) e de novo recibían resposta; tratábase de ser o derradeiro en dicilo para que os outros non o puideran replicar.

Estes son, fundamentalmente, os aspectos recollidos do Entroido en Sandiás; posiblemente, e apelando á memoria da xente , sairían moitas máis cousas. Maila todo, é lamentable que esto quede simplemente no recordo, que perdamos os vestixios que herdamos dos antergos, pero aínda que é lamentable non é irreversible: informando e estimulando á xente e implicando ós mozos/as a que recuperen o que é de seu.



Decrición da lagoa de Antela no ano 1931 por un veciño de Sandiás



“A xa nomeada carretera que vai pra Xinzo, un Km. despois de Coalloso, alcóntrase coa Veiga (Lagoa de Antela) e crúzaia n´unha extensión de dous Km. e medio; o ir a dereita qued´a veiga de Couso, e a esquerda empeza a estenderse a veiga de Sandiás con distintos nomes (o Areal, Antela, Arrotea, Valadiño, o Teso; e despois a das Pegas, a de Cardeita, etc.) todas sen límites señalados e fixos.

Perpendicular a carretera (e por tanto na maior extensión) estendes´a ¨ría¨ (Río de pouca corrente, pantanoso, e soparado en dous por unha govia de trozos discontinuos) n´ela hai unha especie de xuncos chamados ¨o vión¨ que moito é segado e traido pra botar na corte e faguer esterco, i´encanto esta na Veiga cómeno as vacas. Esta ¨ría¨ que no inverno ocupa casi tod´a Veiga e no verán ven a desaparecer por completo quedando sólo algunhos pantanos, sopara dúas partes distintas, ¨o Cabo d´Arriba¨ (N.) e ¨o Cabo d´Abaixo; este tamén está dividido en dous por unha demarcación, o N. pertence co ¨Cabo d´Arriba¨ ós pobos indicados, e o S. pertence a Xinzo, Baronzás, Morgade, Pena...

Dende sempre, o vir a primaveira, que vai quedando reducid´o domiño das augas, mantén bos rebaños d´ovellas e alí pacen tamén tod´o día as vacas dos veciños que se adican a labregos, como é de suponer, todos de quitado o cura e o maestro. Antes había tamén moitas bestas e boas ¨a herba d´a Veiga facialle noito ben á besta¨; pero, hoxe ise número xa é ben máis pequeno i´esta disminuindo, debido a que as mulas, e os cabalos non defenden por´o baixo precio que teñen na feira”.

¨Resume xeneral de folk-lore de Sandiás¨
Urbano Santana
Revista Nós, xuño-setembro, 1931.

A lagoa de Antela

Foi un dos humedais de maior extensión da Península Ibérica, con 7 quilómetros de longo e 6 quilómetros de ancho, aínda que dependendo da época do ano, variaban estas dimensións, así como a súa profundidade. Tiña de profundidade media 0,60 metros e nalgúns “pozos” chegaba ata os 3 metros.



A lagoa de Antela en 1960. En primeiro termo, a ponte das Poldras. O fondo a estrada de Villacastín a Vigo, actual N-525.

A depresión da Limia tivo a súa orixe durante o Terciario como consecuencia dun amplo xogo de bloques. Uns ascenderon, dando lugar a diversas serras, como as de Queixa ou San Mamede, outras afundironse e derón lugar a un conxunto de depresións tectónicas, como as de Maceda, A Limia ou Monterrei, que bordean polo oeste, sudoeste e sur, respectivamente, as citadas serras.

Ó longo do Terciario, producto dunhas condicións climáticas tropicais, formáronse numerosas áreas lacustres, entre elas a que formaba a lagoa de Antela, nas que, durante o Cuaternario, se foran amoreando sedimentos. A práctica totalidade das lagoas colmatáronse, a excepción da lagoa de Antela, que se conservou ata os nosos días.

Sobre ela contábanse infinidade de lendas, entre elas as máis fermosas está a da cidade de Antioquía, asolagada como castigo por idolatrar o galo; e a dos mosquitos, que erán o rei Artús e os seus soldados, enmeigados naquela veiga.

Innumerables foron os intentos de desaugamento e aproveitamento das súas terras para o labradío ata o seu definitivo desecamento a partir do comezo das obras no ano 1958. Os romanos tentárono coa construcción dun emisario principal e unha tupida rede de pequenas canalizacións, o seu emisario principal que ía dende Vilar de Barrio ata Ponte Liñares, medía 26 quilómetros de longo e 17 metros de ancho aproximadamente. A moderna canle seguiu o mesmo trazado. Da súa riqueza biolóxica destacaban as miles de aves acuáticas que a utilizaban durante todo o ano.

No que foi no seu día o sur da lagoa instálaronse, a partires do ano 1972, varias empresas dedicadas á extracción de area, que é moi apreciada para a construcción.

Neste intre téntase recuperar esta riqueza faunística e botánica mediante a recuperación das charcas das areeiras abandonadas.
O Concello de Sandiás abriu a principios de xuño de 2008 a Casa da Lagoa (Centro de Interpretación da Lagoa de Antela) coincidindo cos 50 anos do comezo das obras de desecación da lagoa de Antela, iniciadas no ano 1958.

Unha antiga casa labrega acolle o Centro de Interpretación da Lagoa de Antela no centro da vila de Sandiás .Neste centro preténdese dar a coñecer dunha forma didáctica a historia da lagoa de Antela, a través dun percorrido que abrangue dende a formación da antiga lagoa de Antela, a súa desecación, ata a actualidade coa recuperación medioambiental das antigas areeiras. Para iso preténdese levalo cabo a través de modernos soportes audiovisuais (cámaras teledirixidas para observar o que está a acontecer nos humedais, breve documental sobre a lagoa de Antela e o patrimonio histórico-artístico da zona, etc.), paneis interpretativos, explicacións didácticas, etc.

sábado, 18 de diciembre de 2010

¨Límica¨

Por Florentino Cuevillas (La Región, anos 50).
Extraído da web de cultura popular do concello de Sandiás: http://www.culturapopulardesandias.com/
Fuéramos aquella tarde a Montederramo con el propósito de subir a la mañana siguiente a la cima de Sieiro. Ibamos ilusionados con la ilusión de la sierra y de los dilatados horizontes que ella domina, y pensábamos en contemplar la Limia a nuestros pies, con su laguna y sus tres castillos, y el surco verde del valle del Arnoya, y las vegas amplias del valle del Támega; y más lejos los lomos y las cumbres de las grandes sierras: de Queixa y del Caurel y Pena Trevinca y del Montouto. Pero por la noche la lluvia golpeaba furiosa los cristales de nuestros dormitorios, y por la mañana seguía lloviendo y una niebla blanca y espesa flotaba en las alturas de San Mamede.

Hubo que renunciar a subir hasta allí, hubo que renunciar a las bellas perspectivas, a la capilla del santo ermitaño y a la linfa de la fuente que nace cerca de sus muros. Y como pecadores, a los que se negara la entrada en sus excelsas mansiones, comenzamos a descender tristemente, al compás de la lluvia que llenaba el fondo de las ¨corgas¨.

Bajábamos hacia la Limia, porque eran los últimos de septiembre y nos llamaban la cordial invitación de unos amigos, y la fama de la fiesta de la Sainza con su batalla de moros y cristianos y su Virgen de la Merced, y sus robledas y sus hartos yantares…

La Limia es solemne y grave como una campanada, salida de la Berenguela compostelana. Hay tierras cuya alma puede expresarse con las notas de un violín, o con las de una gaita, o de una guitarra, pero en tierra de la Limia ancha, fuerte y llena de una robusta vitalidad, solo puede interpretarse con el sonar del órgano o del bronce. Y ello viene sin duda de su origen palustre, de las tradiciones pasadas, de las junqueras de su laguna, y de la majestad del pueblo romano que cruzó por ella.

En la laguna Antela está sumergida la ciudad de Antioquía, no la perla de Siria, sino la otra Antioquía gallega que sólo conocieron viejos paisanos que murieron hace ya mucho tiempo y sobre las aguas de esa laguna vuelen en el verano los ejércitos del rey Artús, convertidos en mosquitos. Todos los paladines de la Tabla Redonda, todos los caballeros del ciclo bretón, que llena una literatura muchas veces secular, que va desde las canciones de gesta hasta Tennyson y Wagner, están allí zumbadores y molestos y cargados, según los médicos, de gérmenes palúdicos; pero ¿qué importan unos escalofríos y unas horas de fiebre si se ha tenido la honra de ser herida por la espada de Lancerote o de Parsifal, o de ser quizá besado por la fresca boca de la reina Ginebra?...

La majestad romana pasa por la vía número 18 del Itinerario de Antonio Pio y salpica aún a la propia villa de Ginzo, que apoya el vuelo de uno de sus balcones en la solidez cilíndrica y epigrafiada de una piedra miliaria, pero se aposenta sobre todo junto a Nocelo da Pena, en la ¨Civitas limicorum¨, que el genio investigador de don Marcelo Macías hizo resucitar de entre las ciudades muertas.

Ginzo ha sucedido a la antigua Civitas en la capitalidad de la Limia, pero hasta ahora no puede presentar como ella, una lista tan nutrida de hijos ilustres. A un límico que fuera duunvivo y flamín en Tarragona, algo así como alcalde y obispo, le dedicó un monumento la Hispania citerior. Otro, llamado Celer, daba espectáculos gladiatorios en el occidente de la Bética, y otros ocuparon posiciones distinguidas en varias ciudades de la Península, y por último Idacio, el historiador que lloró sobre las ruínas del Imperio, era límico también y nacido en la Civitas.

Hay vieja majestad y vieja historia y nobles tradiciones en esta tierra llana, auguereada por grandes charcas y surcada por un río perezoso, que parece querer echarse a dormir en cada rincón, tendido en un lecho de juncos. Hay grandeza en la amplitud del horizonte, y gracia en los ¨carballos cerquiños¨ que rodean los predios, y fresco y manjares delicados a la sombra de los robledales de la Sainza.

Habiamos visto la batalla, oído las razones del moro y del cristiano, y rezado una Salve al paso de la imagen de Nuestra Señora de la Merced, y ahora estábamos allí sentados, reposando los comienzos de una digestión laboriosa. Y entonces fue cuando se acercó, llevado por su lazarillo, el ciego de la ¨zanfona¨, que se paró al lado de nuestro grupo, y con fácil improvisación, ayudada por las indicaciones de su guía, empezó a lanzar ingeniosidades rimadas al mozo del traje azul, a la niña del vestido rosa, o al señor del sombreo castaño.

De seguro los juglares del medievo debían de hacer lo mismo en las ferias, en las romerías y en las posadas que se escalonaban en el camino de Santiago.

Seguía cantando el ciego y tañendo su ¨zanfona¨; y cuando para terminar dijo una copla en loor de la Santa Virgen, me pareció que el Rey Sabio viniera también a la Sainza.

lunes, 13 de diciembre de 2010

Galería de imaxes do concello de Sandiás

Galeria de imaxes do concello de Sandiás: http://www.flickr.com/photos/limiao/

¨Na Limia¨

Por Vicente Risco.
(La Zarpa, 2/6/1921).
Extraído da web de cultura popular do concello de Sandiás: http://www.culturapopulardesandias.com/
-I-
D´Ourense para Xinzo sáles´as cinco da tarde n-un automóvele da liña de Verín, onde van señoritas moi enchapeiradas e descotadas que van para Cabreiroá. Algunhas son as que se´esmourecen con todo pra figurar que lles deu o vento mareiro. Tamén van rapaces con gabardina e Kodak. Saen tres coches, de maneira que sí se non colle n-un, agárdase pol-o outro. Inda qu´o Quintana diga que non hai sitio, non hai que desanimar; ten un pacencia y-agarda, y-o cabo, métes´un en calquer lado.O teósofo Roso de Luna ten un aforismo que sacou da sua esperencia d´acomodal-os moebles d´unha familia regular, nunha d´aquelas grileiras qu´en Madrid chaman casas. O aforismo dí: ¨Todo colle en todo¨. E com´o conto do alifante y-a formiga… Mais para se convencere, hai que vel-os automóvels de Galiza.
- II -

A Limia é unha terra que ten leenda, tanta leenda que hastra din qu´hai elí unha lagoa… A min xa me poden vir con contos, inda que sexa do FORUM LIMICORUM.Eu vin ós limiaos, c´unhos grandes chapeus de palla, guiando unhos inmensos carros d´herba que van cantando por unhas estradas dereitas como fusos, antre ringleiras de negrillos. Vin o gando mouro vir á noite do monte, pola ponte das Poldras, y-as ovellas apretuxadas tras d´il. Vin as patacas sementadas nas leiras, y-o centeo segado, e vin-o mallar pol-a raxeira do sol. Vin ós cás sair a ladraren ó camiño – porqu-eu percorrín a Limia n-un coche de cabalos, esa cousa anacróneca que xa non sirve mais que para ir recoller ós viaxeiros n-as estaciós do camiño de ferro e levalos ás fondas - e hastra vin brincar un sapo d´entras rodas, n-unha noite de luar, vindo por unha d´esas estradas dereitas com´as que din qu´atravesaban o lago de Tezcuco en México, e qu´atravesan esta xa hipotética lagoa Antela, que non veredes anque vaidas a Limia; como non traigades no fardel o Coello ou o Fontán…

- III -

En Xinzo as horas camiñan paseniño, paseniño… Á media hora pasa un carro d´herba que chega ós tellados das casas, pasa cantando o cantar da Terra…Na acera andan brincando dous cadeliños. O reló sona o carto…Ven outro carro d´herba, agora son dous; pasan cantando o cantar da Terra… Logo, o reló sonará outro carto, e pasará outro carro d´herba, ou dous, ou mais…

Ó cair o serán podedes dar un longo paseo longo, sen vos cansar; todo é camiño chao… Á volta, as rapazas andarán paseando, a tres y-a catro do ganchete, pol-a carretera… Algunhas levarán os noivos a carón seu. Campan com´as que van no automóvele para Cabreiroá… Esta terra da Limia dá moito, e logo en Xinzo hai moito comercio…Siguen pasando carros d´herba; pasan cantando o cantar da Terra, e na vila de Xinzo, somentes son os carros a cantar o cantar da Terra…

Hai unhas lampariñas eléuticas que non aluman tanto com´os vermes de luz á veira das corredoiras. Son as dez pola nova… Sen presa, hai qu´ir camiñando car´a fonda.Coa barriga farta, vólvese car´o Casino… Diante van cantando tres carros d´herba.

- IV -

Agora, agárdanos un nemigo terribel. Eiqui o qu´é mosquitos, hai o demo d-íles. Teñen múseca: hainos de trompeta, hainos de gaita, hainos de zanfona, hainos de clarinete, hainos de violoncello. Morden coma centellas, comen a un, e as ronchas pican proendo quince dias…Rasca d´eiqui, rasca d´ala, toma un café y-unha copa na acera do Casino. A tertulia é boa de verdá e rompe por riba do refugallo de civilización que despersoaliza tantas outras manifestaciós da vida limián. Mentira parece qu´istes señores tan discretos e falangueiros o teñan nas suas casas todo pintado d ´aluminio, hastra a garamalleira….

Outra volta pol-a carretera, a arteria de Xinzo… Hai qu´ir adispacio. Pódese entrar de conversa n-unha tenda calquera…Pódese botar un parrafeo coas rapazas que tomán o fresco nos balcós… Pódese, mais que nada, falar de políteca; d´iso entenden hastr´os cás, e calquera vos pode dar un curso de caciquismo esprimental.

O fin hai que se deitar. Volta pr´a fonda, sen presa… Siguen pasando carros d´herba. Pasan cantando o cantar da Terra, e na vila de Xinzo somentes son os carros os que cantan o cantar da Terra…

- V -

A materia non está esgotada. Istes non son mais qu´entrautos d´un escrito vello qu´a imprensa debe recoller. Nin Xinzo nin eu somos xa o qu´eramos fai dous anos. A roda da Fortuna non se detén endexamais…

¨O castelo de Sandiás"

Por Xesús Taboada Chivite (La Región, 05/04/1970).
Extraído da web de cultura popular do concello de Sandiás: http://www.culturapopulardesandias.com/
Tradución ó galego do orixinal en castelán.
Triste estampa ofrece a fotografía de Sancho deste castelo de Sandiás que garda a lembranza de ¨cen historias que xa pasaron¨, como cantou Lamas.

Erguido sobre o outeiro, domina a ancha terra da Limia, onde durme soterrada a fabulosa Antioquía; a chaira pola que descorre, cantando a historia, o río do Esquecemento que un día cruzou triunfante Bruto O Galaico.

A torre, desmouchada na súa cara Oeste, domina os casaríos de Santa Ana, As Pegas e O Castro, topónimo este que lembra a vella acrópole sobre a que se asentou o castelo.

Os seus fortes muros de máis de tres metros e medio de grosor, son nostálxica testemuña do mundo medieval e tráenos a saudade de don Fernando Alonso de Santana, Señor de Sandiás. Aquí loitou bravamente contra o Duque de Lancaster, quen tomou a fortaleza e destruíu parte do castelo.

¨Cousas da Limia"

Por Vicente Risco (Vida Gallega, xullo 1957)
Extraído da web de cultura popular do concello de Sandiás: http://www.culturapopulardesandias.com/
Tradución do orixinal en castelán.

O desecamento da lagoa de Antela, vella ilusión dos economistas do século XVIII, recollida despois polo Deán Bedoya e por outros, da actualidade a unha das comarcas máis definidas e
máis fermosas de Galicia.

Teño pasado longas tempadas á beira daquela gran chaira, na Pereira, parroquia de San Pedro de Sabariz, concello de Rairiz de Veiga –Rairiz, Sabariz, nomes xermánicos; predominio de cabeleiras loiras e ollos claros; afección a montar cabalos e eguas longas, de gran alzada: as bestas limiás. No período de entre guerras, aínda levaban os homes os seus chalecos con mangas, tecidos e feitos na casa, encarnados e rebereteados de trenzado negro, e os seus chapeus tecidos por eles en palla centea. Botabamos longas parolas nun comercio deses de todo, ó comezo da noite, polo tempo das mallas – facíanas a máquina, con máquina alugada, preparando antes a eira con bosta de vaca pisada con auga, que despois de seca, ten unhaconsistencia e unha lisura mellor que o cemento. O aproveitamento da bosta, actual aínda en Galicia e na India, debe ser unha das máis antigas tradicións indoxermánicas, porque éindubidable invento de pobos pastores, que conservaron ó fixarse na terra.

Nas horas de sol do centro do día, no silencio da aldea, oíase o ¨taca, taca¨ dos teares nascasas, emprazados en lugares escuros, alumeados por pequenas bufardas… Acaso non estea isto tan descamiñado: acaso se trate de concentrar a luz na obra que se está facendo…Tecíanse alí preciosas mantas de cama, ou colchas, moitas delas con motivos enteiramentepopulares. Claro que as anilinas do comercio xa substituirán ás ricas cores vexetais de antano.

As cores predominantes eran o vermello e o azul, de combinación difícil, mais víansealgunhas en branco e vermello, en azul e amarelo, algunha vez o verde. Nos debuxos, o tecido imponse á liña quebrada, de onde as cenefas de picos.

A Veiga, ou sexa a chaira, con moitas terras de pan –houbo quen chamou á Limia ¨o graneirode Galicia¨ –, prados intensamente verdes, rodeados de carballos cerqueiros, onde alternaban algunhas vacas marelas co gando negro, o ¨bos ibericus¨ de aquí, de Viana, de Caldelas; A Veiga está rodeada de montañas que azulean ó lonxe, cada vez con azul máis claro. Mirando o Sur, destacase no horizonte o cerro das doce: cando o sol está verticalmente por riba, é o mediodía; é un reloxo cósmico. Ó pe dos montes do primeiro termo está a torre de Porqueira… Dos castelos que exaltaron a Benito Vicetto, a don Benito Fernández Alonso e a outros: Sandiás, a Pena, Porqueira, non sobreviviron máis que as torres… Sentado ó pé da torre da Pena, vin voar sobre a miña cabeza unha garza real; sen dúbida traía algunha mensaxe da Idade Media, que quedou tan secreto dentro de min, que eu mesmo non me decatei. Aquela torre domina a beira sur da lagoa. Cando a lagoa sexa desecada –agora parece que vai de veras- botarémola de menos os románticos, os cazadores e as súas víctimas. As aves raras – alí foron cazados dous cisnes boreais, os cisnes de Apolo Hiperbóreo… Deben atoparse disecados na Universidade de Santiago – onde van atopar despois descanso? Mais o que non podemos esquecer é que Galicia ten alí a súa Atlántida: a cidade de Antioquía, asulagada baixo as augas… Todos alí oíron as súas campás e os seus galos, aínda que non queiran dicilo. Mais diso haberá que falar outra vez.

"Se quiebra el mágico cristal"

Por R. Otero Pedrayo (La Región, 04/10/1958).
Extraído da web de cultura popular do concello de Sandiás: http://www.culturapopulardesandias.com/


Es violado el ensueño de la Antela. Doblarán a muerto por la Poesía y el triunfo de la economía las campanas sumergidas. ¿Dónde posarán los flamencos - rosa y las garzas, mensajeros de los deltas del Danubio y de los lagos, de pupilas nubladas de fantasía, del Báltico? No nos asustemos demasiado. Si en vez de nuestras ¨lagunas pontinas¨ se doran grandes trigales la ciudad ¨asulagada¨ queda en el fondo del alma de Galicia, en la geografía y paisaje, inaccesible a las máquinas, de su espíritu.

Quien mejor conoce la Antela, el ingeniero y arqueólogo Conde Balvís, se despidió de sus cristales melancólicos, de su suelo dormido, hace poco tiempo. Y su hermoso estudio suena, sin quererlo su autor, a elegía y canto de adioses.

No intentaremos ni aun el esquema de los intentos y trabajos anteriores. Sólo apuntaremos algunas. La Galicia del XIX pensó en rescatar dos tesoros: la plata de los galeones de Redondela y la riqueza cereal de La Limia.

La idea es antigua. En 1831 publicó el docto, simpático y famoso canónigo-cardenal, aun no deán de Orense, don Juan Manuel Bedoya, en la ¨oficina¨ de Pazos, su ¨Memoria sobre el desagüe de la laguna de Antela o de la Limia, en la provincia y Obispado de Orense y Reino de Galicia¨. La conoció cuando desterrado por pasiones políticas habitó con los buenos franciscanos del Bon Jesús de Trandeiras que tenia caminos de zarzales entramados sobre el fango de la laguna. Los trabajos de desecación se habían comenzado con los donativos del espléndido mecenas don Manuel Fernández Varela, comisario de Cruzada de Fernando VII, de los concejos del país, y de del obispo señor Iglesias Lago. La idea, si no nació, se fortifico en la tertulia del obispo-cardenal señor Quevedo en cuya amable órbita comenzó Bedoya su vida orensana.

Ya en el famoso libro de Labrada ¨Descripción económica del Reino de Galicia¨ se menciona la voladura de las peñas por la ¨ponte Liñares¨ para dar salida a las aguas acrecentando el caudal del río. Se ¨formó¨ un mapa. El alma de la obra fue el corregidor de Ginzo Ldo. D. Julián Toubes. Estaba al frente de la empresa en 1832. Muchos años después el Ldo. Toubes, juez de Celenova, recuerda, en 1847, contestando a los que le acusaban cómo se desecó parte del área inundada, se rectificaron cauces y se abrieron caminos. Trabajó personalmente al frente de los vecinos de cuya simpatía disfruta por haber estado en las obras con ellos pasando frío, humedades y hasta sin comer, sigue diciendo en su escrito del 13 de enero del año citado. Salió en el Boletín Oficial de Orense.

Sentimos no tener a mano el Diccionario de Madoz, cuyo artículo sobre la Limia, contiene interesantes datos.

Los trabajos de desecación sirvieron, como todo sirve en tal ocasión, para la guerra. En octubre de l837 los carlistas de Guillade, que traía por segundo a un don Juan Antonio de Garabelos de Baltar, y fiaba en un gran movimiento tradicionalista en La Limia, se atrincheraron en Ordes en las obras de desecación y sostuvieron con las fuerzas constitucionales del comandante de operaciones en el país, don Juan Gualberto Corcuera.

No deja de tener relación con estos recuerdos la empresa que en 1847 se formó para desecación y riegos con el título un poco de cabalgata carnavalesca de ¨La Nereida fertilizadora¨.

Sin recordar otros intentos como el de una aristocrática extranjera, no olvidemos el libro de don Francisco Javier Mugártegui y Parga ¨La empresa para el desagüe y saneamiento de la laguna Antela a los pueblos de la Limia¨ publicado en 1866 en Orense.

Terminemos con una evocación de Vicetto. Es de la fantasía novelesca ¨El lago de La Limia¨. La profecía de las sibilas tejedoras vuela sobre el lago que refleja ¨como una inmensa placa metálica los tres formidables castillos¨: al nacer la niña predestinada ¨las aguas de la Antela se rizaron como las de los mares, los ¨gayos¨ cantaron tristemente, los castillos se entrechocaron en el fondo como si lucharan entre sí y las negras nieblas del Buen Jesús y de Lodosedo los borraron del paisaje que se reflejaba en su oscilante linfa¨.

sábado, 27 de noviembre de 2010

Os miliarios de Vilariño das Poldras (235-238 d.c.)


Miliarios de Vilariño das Poldras (Milla LXVII) dedicados ó Emperador Maximino e ó seu fillo Máximo (235-238 d.C.).
Século II D.C. - Descrición das vías romanas na Gallaecia polo Itinerario de Antonino, nel aparece Geminas (Sandiás) como unha das mansións (casa de postas) da Vía XVIII que enlazaba Bracara (Braga) e Asturica (Astorga), as dúas cidades máis activas e poboadas da Gallaecia.

miércoles, 13 de octubre de 2010

Preto de 500 visitantes coñeceron a historia da lagoa de Antela no que vai de ano

Noutro orde de cousas apuntar que a Casa da Lagoa (Centro de Interpretación da Lagoa de Antela) leva desde principios de ano recibidos un total de preto 500 visitantes. A maioría dos mesmos foron escolas (CEIP de Hio (Cangas (Pontevedra), CEIP Rosalía de Castro (Xinzo de Limia), ...), institutos (IES de Melide (A Coruña),IES de Cangas (Pontevedra), .... ) e alumnos da Universidade de Vigo (Campus de Ourense) (Educación medio ambiental).

Sae o número 4 da revista cultural e turística do Concello de Sandiás, A Torre do Castro

Atopámonos ante o cuarto número da revista cultural do concello de Sandiás, feita coa intención de darse a coñecer e servir de guía para os veciños e visitantes do noso concello. Neste número contamos cun artigo do escritor Vicente Risco publicado no desaparecido xornal La Zarpa en 1921 no que se nos describe un verán calquera na Limia desa época. Co gallo da cesión por parte do Estado da torre do Castro á Xunta de Galicia, recorremos a un pequeno artigo do historiador Xesús Taboada Chivite relacionado co castelo, que foi publicado en 1970 no xornal La Región. No apartado dedicado ó noso patrimonio inmaterial botamos man dalgunhas das lendas sobre a torre do Castro, así como un artigo sobre o entroido no concello de Sandiás da nosa colaboradora Carmen Cuquejo.

Dedicamos tamén un espazo ó deporte cunhas páxinas dedicadas á Primeira Carreira Popular Torre do Castro que tivo lugar o 30 de maio de 2010. Rematamos este número cunha mostra de vellas fotografías que xa forman parte da galería de imaxes da memoria colectiva do noso concello.

viernes, 17 de septiembre de 2010

1818 - Publicación do Libro Viage a Galicia onde se fai mención das iniciativas propostas para desaugala lagoa de Antela

1818 – Publicación do libro Viage a Galicia o breve descripción de dos de sus carreteras. De la construida desde Astorga a La Coruña y de la que debe construirse desde Benavente a la ciudad de Orense. Con algunas observaciones acerca de de sus obras utilidad y circunstancias de dichas dos carreteras de Vicente Vázquez del Viso.

Faise mención das iniciativas propostas para ordenar o desaugadoiro da lagoa de Antela, e engade que sería digno do desvelo do goberno que se obrigue ó conde de Monterrei a executar a obra, ou que a realice o Estado expropiándolle os terreos ó conde polo moito que aforraría o Estado no fornecemento de cánabo para o departamento do Ferrol e outros peiraos de Galicia. Dos cultivos existentes na Limia, fai mención da grande colleita de grans e da grande cantidade de gando que se cría nos seus pastos e tamén que se cultivan considerables colleitas de liños e cánabo.

lunes, 30 de agosto de 2010

O grupo Flickr de Arquitectura tradicional galega sobrepasa as 5.000 imaxes

O grupo grupo Flickr de Arquitectura tradicional galega conta xa con máis de 5.000 imaxes e máis de 550 usuarios que aportan as súas fotos . As fotografías achegadas polos 550 usuarios que xa se adheriron ó portal de internet fan un repaso ás nosas construcións máis tradicionais ( airas, alpendres, alvarizas, batáns, lavadoiros, muíños, cruceiros, etc.) ó tempo que ofrecen un amplo arquivo fotográfico con imaxes dos puntos máis dispersos da nosa xeografía.

A iniciativa está aberta á participación de todas as persoas que o desexen. Ademais do interese de poñer en valor o patrimonio tradicional do país, tamén denuncia o abandono e despoboamento do noso rural (mais tamén fai aportacións positivas como é difundir con bos exemplos do que deben de ser, por exemplo, as rehabilitacións de casas, hórreos, airas, etc.).

O ligazón é: http://www.flickr.com/groups/arquitecturatradicionalgalega/

miércoles, 11 de agosto de 2010

1832: Comezan as obras do desaugamento da lagoa de Antela

O comisario de Cruzada e mecenas, D. Manuel Fernández Varela, contribuíu cos fondos necesarios para estas obras, que se comezaron en 1832. A Comisaría Xeral da Santa Cruzada era o posto eclesiástico de maior opulencia que existía na corte dos Austrias e Borbóns e por ende en toda España. Tamén fixeron donativos para o desaugadoiro o bispo de Ourense, Dámaso Iglesias Lago (1818-1840), e os concellos da Limia.
En 1832 estaba á fronte da obras D. Xulián Toubes. Levouse a cabo a limpeza do antigo canle de fábrica romana dende a ponte da estrada Villascastín-Vigo a Ponte Liñares. Estas obras lograron notables progresos, inda que se viron interrompidas pola oposición dos pobos da lagoa de Antela que temían que se lle ocuparan os pastos.

“Chegaron a construirse 17.000 varas da nova canle, de 16 varas de ancho e comezaránse a dinamitar os penedos da canteira de Ponte Liñares, pola cal o río correu bastante, arrastrando areas que cegaron os pozos situados máis abaixo da ponte (construída en 1770), onde antes collían moita pesca os veciños de Güin e Santiago do Ribeiro, e gañáronse terreos para pastos”.

Geografía General del Reino de Galicia. Provincia de Orense (1928)Vicente Risco

lunes, 2 de agosto de 2010

Ultima acta relacionada co desaugamento da lagoa de Antela en 1766

Acta 51ª celebrada el día 21 de diciembre de 1766.

¨Se conferencio sobre del desagüe de la Limia, a cuyo efecto manifesto el Sr. Presidente un plano que ha hecho sacar de aquellos parajes por el Ingeniero D. Feliciano Míguez mui individual, y extensivo, con un tanto del coste que tendría, formar un canal que facilitara el desagüe de la Limia baja, y tratado con toda proligidad, se ha dejado para otra ocasión el tomar una resolución¨.

Acta 18ª da Academia de Agricultura do Reino de Galicia (Asunto: desaugamento da lagoa de Antela)

Acta 18ª celebrada el día 26 de mayo de 1765.

¨Tambien se leyo una carta de D. Antonio de Quintas natural de la feligresia de Sandianes en tierra de Limia dirigida al Sr. Presidente incluiendo un mapa de este pays, y proponiendo el modo de desaguarlo, y se acordó reservarla con los mas papeles que tratan este asunto¨.

miércoles, 21 de julio de 2010

Acta 14ª da Academia de Agricultura do Reino de Galicia con relación ó desaugamento da lagoa de Antela en 1765

Acta 14ª celebrada el día 28 de abril de 1765.

¨El Sr. D. Carlos Lemaur, e yo dimos quentas de las observaciones echas sobre la carta del Abad de Cobelas y mapa de la Limia, presentando el calculo de el canal que debe formarse para el desagüe de ese pays, y siendo de cuatro Leguas de largo, con siete Baras de ancho en su medio poporcional, y dos de profundidad ha resultado costará mas de medio millón de reales, en cuya consecuencia, y para proceder con mas acierto, se me encargo bolviese a escrivir al mismo Abad pidiendole una circunstanciada relación de las utilidades, que podran resultar al pays, ejecutado el desagüe; la cantidad de leguas quadras de tierra que quedaran desaguadas, la calidad de esta y otras noticias conducentes a este efecto¨.

lunes, 5 de julio de 2010

Acta da Academia de Agricultura do 21 de abril de 1765 onde se trata o proxecto de Pedro González de Ulloa

Acta 13ª celebrada el día 21 de abril de 1765.

¨Se leyo una carta de D. Pedro González de Ulloa, Abad de la Feligresía de Cobelas en tierras de la Limia en que contestando a otra que de orden de la Academia escriví explica el facil modo de desagüar este Pays, y habiendo merecido particular consideración de todos los individuos se nos encargó al Sr. D. Carlos Lemaur, y a mi (Joseph Cornide), que con presencia de un mapa que acompaña y de otro que yo ofrecí de este pays nos informasemos de los medios que propone, y lo hiciesemos a la Academia en la primera sesión, de el resultado de nuestra conferencia¨.

jueves, 1 de julio de 2010

Antioquia (Revista Nós, 1931)

¨Antioquia¨ (2)


Dos pobos da parróquea é iste (Cardeita) o que s´alcontra máis cerca da Veiga e por eso teñen feito os vellos do pobo unhas escavaciós en busca d´aberes; pois dise que antiguamente había n´a Veiga unha ciudá (Antioquia) que tuvo Dios que castigala porque vindo por´o mundo pidindo unha limosna non alcontrou máis que unha familia que lla dira, que foi a que se salvou do alago mandada sair por Dios sin que volveran a cabeza pr´atrás; pero un da familia desacatou a orden do Noso Señor entonces volveuse pedra. Pero cando a xente iba co gando pr´a Veiga íballes verrecar ond´a pedra, que despóis foi recollida por´o convento de Trandeiras… Os de Cardeita alcontraron n´esas escavaciós unha trabe, un pote vello, un pozo con escaleiras e non sei si outras cousas… Os autuales non dan razón de tales alcontros, sólo dín ¨contaban os vellos”.

“Resume xeneral de folk-lore de Sandiás”
Urbano Santana
Revista Nós (xuño-setembro, 1931)

A lenda de Antioquia (El río Limia y sus contornos (1879))

¨Antioquia¨ (1)

“Algún diravos que as súas lamecentas augas ocultan as torres dunha soberbia cidade fundada por Antíloco, tendo unha sorte parecida ás de Pentapoles na Palestina polo seu nefando crime á idolatría prodigada ó galo, figura que aínda hoxe se destaca nas torres e campanarios de Galicia. Outros que, ó reverberar dun sol lucente e límpido nun día primaveral, reflíctense nas súas satinadas augas a cúpula de edificios alí asolagados, con outras mil andrómenas que o sopro da ilustración se encargará de disipar no espacioso ambiente que as axita”.

El río Limia y sus contornos (1879)
Benito Fernández Alonso
Tradución do orixinal en castelán

miércoles, 30 de junio de 2010

Frei Xose Seguín, natural de Sandiás, misioneiro no Chile do século XVIII

1756 - Frei Xosé de Seguín, natural de Sandiás, comisario de Misións da Orde de San Francisco, é un dos fundadores do colexio de San Ildefonso de Chillán en Chile.

Frei Xosé Seguín - Frade franciscano natural de Sandiás (Ourense). Foi alumno e secretario do Colexio de Pasantes de Alba de Tormes (Salamanca) antes de incorporarse ó Colexio de Misioneiros de Herbón (A Coruña). Foi superior deste convento dende o 1749 ó 1752. No 1752 saiu de Cádiz con outros catro frades galegos con destino ás misións do Perú, territorio dos ¨indomitos e belicosos indios araucanos¨. En Ocopa (Perú) no 1754 foi nomeado Comisario Xeral de tódalas misións do Perú. En 1756 participou no Parlamento de Laja (tratados de convivencia entre os indíxenas e os españois, no de Laja, os indios Pehuenches solicitaron frades franciscanos). Nese mesmo ano participou conxuntamente con outros dous frades galegos (Fr. Alonso de la Iglesia e Fr. José Gondar) na fundación do Colexio de San Ildefonso de Chillán (Chile). No 1757 regresou ó Perú, para facerse cargo doutras fundacións, onde morreu no 1759.

martes, 29 de junio de 2010

Segunda viaxe a Galicia de frei Martín Sarmiento. Diario da viaxe de madrid a Galicia (1754)

Segundo viaxe a Galicia de frei Martín Sarmiento. Diario da viaxe de Madrid a Galicia (1754).

Hoxe 31 de outubro de 1754. Saín de Ribeira a Lamas (Santa Maria). Río de Xinzo. Xinzo queda á dereita. Nace na serra do Larouco (cerca de Portugal, distante de Xinzo 3 ou 4 leguas). Ponte das Poldras. Río Limia. Á esquerda Telleiro e Santa María de Couso. A torre de Sandiás, e fregresía. A torre á dereita. Piñeira de Arcos, fregresía, dita Zadagós. Ermida de San Marcos. Dende este alto sobre a dita ermida vese casi toda A Limia. Costa de San Marcos moi longa e penosa que baixa a Allariz”.

sábado, 26 de junio de 2010

O Catastro da Ensenada no concello de Sandiás (1752-1753)

1752 – 1753. Realización do Catastro de Ensenada nas tres parroquias do actual concello de Sandiás.

-A fregresía de Santo Estevo de Sandiás, xurisdicción do mesmo nome, perténcelle ó marqués de Malpica, conta con 136 veciños e 250 casas, 12 delas arruinadas.-Relación de oficios: 1 xuíz (D. Vicente Seguín), 1 escribán (Antonio de Quintas), 1 ministro do xuíz (Joseph do Moiño), 3 xastres (Ciprian Olivera, Esteban Marra, Juan Morales), 1 canteiro (Pedro Franco), 2 siseiros (taberna e carnicería (Gonzalo do Moiño e Pasqual Sarmiento)), 1 taberneiro (Alonso Morales), 15 tecedeiras (Angela de Otero, Damiana Marra, Agustina Delgado, María Carnero, Lucrecia Blanco, Josepha Ledo, Angela de Dios, Isabel Fernández, Hermenegilda Seguín, Juliana Manso, Estefanía Manso, María Ledo, Paula Feixoo, Theresa Otero e Juana Salgado).

- A fregresía de Santa María de Couso de Limia, xurisdicción de Sandiás, perténcelle ó marqués de Malpica, conta con 157 veciños e 130 casas incluídas 4 arruinadas.-Relación de oficios: 1 arrendador dos dezmos do cura (D. Diego Fernández Feixoo), 2 arrendatarios de tabernas (Joseph Rodríguez Borrajo e Joseph Fontelo, Vº de Xinzo), 2 ferreiros (Diego Fernández, Santiago Travieso), 2 carpinteiros (Francisco Martínez, Primitivo del Molino), 3 xastres (Joseph Melio, Manuel Pérez, Simón da Graña) , 17 tecedeiras (Agustina Laxe, Agustina Laxe, Margarita Borrajo, María Baia, Ana DeBarxa, Damiana Coello, Theresa Añel, Gregoria Manso, Theresa Fernández, Luisa Fernández, Nicolasa Fernández, Leocadia del Pozo, María Santana, Ana Coello, Juana Baia, María Dorado e Jacinta Joga).

-A fregresía de San Xoán de Piñeira de Arcos, xurisdicción do mesmo nome, perténcelle ó conde de Maceda, conta con 113 veciños e 200 casas, 15 delas arruinadas.-Relación de oficios: 1 xuiz (Juan Salgado), 1 taberneiro (Francisco Campelo (taberna mancomunada cos veciños de Coedo), 1 xastre (Juan ...), 1 ferreiro (Antonio de Quintas), 21 tecedeiras (Ana Santana, Marina Pérez, Ana das Quintas, Euphrasia Manso, Marina de Otero, Lorenza Pérez, Rosa Carnero, Agustina del Río, Pasqua Pérez, Rosa Pérez, Marina Gonzales, María Ledo, Ana Romero, Ana Garcia, Ysabel Delgado, Marta Coello, Antonia Coello, Victoria Borrajo, María Cid, Theresa Campelo e Rosa Delgado).

-O lugar de Zadagós, lugar da fregresía de San Xoán de Piñeira de Arcos, xurisdicción da vila de Xunqueira de Ambía, perténcelle ó bispo de Valladolid, conta con 14 veciños, 1 taberna mancomunada cos veciños da Graña.-Relación de oficios: 1 tecedeira (Josepha da Graña).

-Ligazón para ver os censos completos (nomes e apelidos dos veciños): http://www.xenealoxia.org/modules.php?name=Content&pa=list_pages_categories&cid=5

Nestas fregresías predomina como principal cultivo o centeo, con mencións ó trigo e ó millo. Outro tipo de cultivos minoritarios eran os nabos, a ferraña, o liño e as hortalizas.
Na relación de oficios do Catastro de Ensenada pódese apreciar o grande número de tecedeiras (54) que, cos seus teares, producían tecidos de liño máis alá do autoconsumo, producíndo para os mercados locais ou comarcais. Comezaron a perder a súa importancia ó non superar a competencia dos novos productos téxtiles (algodón) doutras zonas xeográficas (Cataluña), e a dificultade para mecanizar o traballo do liño.

viernes, 18 de junio de 2010

Acta da Academia de Agricultura do Reino de Galicia do 10 de febreiro de 1765

Acto cuarto de la Academia de Agricultura del Reyno de Galicia que se celebro el día diez de febrero de 1765

¨Igualmente he leydo una memoria que por encargo de la Academia havia formado el Sr. D. Juan Luis Ximenez de Saboya relativa al desagüe de la Limia, y habiendose en vista de ello conferenciado largamente sobre este punto, hizo presente a la Academia el particular conocimiento, que de este pays tiene el erudito Abad de Cobelas, D. Pedro González de Ulloa, residente en él, y se me encargo le escriviese en nombre de la Academia para que la franquease quantas noticias, y observaciones contribuyesen a facilitar este importante proyecto, como igualmente los usos que podrian, con mayor, y mas prontas ventajas destinarse las tierras desecadas, y que de recibidas estas noticias y las que comunique el Ingeniero D. Feliciano Míguez se volvera a tratar este asunto¨.

jueves, 17 de junio de 2010

Sandiás en 1849 (Diccionario Madoz)

A poboación do concello de Sandiás en 1849 segundo o Diccionario Madoz, era de 422 veciños, e 2.110 habitantes.

Produción: millo, trigo, centeo, patacas, liño e outras froitas.
Gando: críase gando vacún, cabalar, mular, lanar e porcino.
Industria agrícola: muíños fariñeiros e lenzos de liño.
Comercio: gando, lenzos e samesugas.

Poboación: 422 veciños – 2.110 almas
Parroquia de Sandiás: 156 casas. 456 veciños (750 almas).
Escola de letras frecuentada por 30 nenos.
Cartería.

Extracto da acta da reunión da Academia de Agricultura do Reino de Galicia do 3 de febreiro de 1765

Acto tercero de la Academia de Agricultura del Reyno de Galicia que se celebro el día tres de febrero de 1765

¨Ultimamente se trato el modo de desaguar la Limia, terreno de bastante extensión, situado entre la ciudad de Orense y Plaza de Monte Rey, que por no tener el declivio correspondiente las aguas, se inunda los inbiernos, de suerte que se llena de pantanos, y lagunas que impiden, que crezcan la mayor parte de sus frutos y que se aproveche el terreno con otros, que quitadas las aguas, según situación y hermosura del pays, seria de mucha utilidad. Trataronse varias medidas para conseguirlo, y para proceder con todo conocimiento acordó la Academia, que el Sr. D. Juan Luis Ximenez de Saboya, que tiene noticias particulares de este pays, hiziese unas apuntaciones, que sirvan de guia, assi para el conocimento de su situación, como para los medios de mexorarlo: y respecto, que deve pasar a ese pais D. Feliciano Míguez Theniente de Ingenieros, se le entregasen estas noticias por una diputación de la Academia, a cuyo fin se nombró al Sr. D. Carlos Lemaur, quien , en nombre de esta pasase a suplicarles, que, con presencias de estas noticias y de los fines a que se dirixen, tomase conocimiento de dicho terreno, lo nivelase, y viese en que consistia la falta de corrientes para poder la Academia, con tan seguro informe proceder a procurar los mas eficazes medios de mexorar y aprovechar este territorio¨.

Libro del establecimiento de la Real Academia de Agricultura, sus estatutos y actos académicos. Año de 1765
(Biblioteca da Fundación P. Barrié de la Maza (A Coruña))

miércoles, 9 de junio de 2010

As lendas da lagoa de Antela

¨OS EXERCITOS ENCANTADOS DO REI ARTÚS¨ (1)

“E unha era que como había moitos charcos e lameiros, chegado o verán saían deles tantos mosquitos cínifes que, erguéndose á posta do sol, pola veiga abaixo voando, resplandecían as ás que parecían armas, e os da terra que os vían dicían e afirmaban que era o rei Artús que estaba encantado co seu exército naquela veiga…, así ó crían porque dicían que seus pais e avós, e devanceiros así o dixeran e afirmaran. Estas e outras malicias, parvadas e pecados quitáronse e desterráronse co novo edificio”.

Orixe, fundación e primeiros tempos do Bon Xesús de Trandeiras”
Boletín de la comisión de monumentos de Orense XI (1936-1939)
Manuscrito orixinal do s. XVI. Transcrición de Antonio Cruceiro Freijomil
Traducción ó galego do orixinal por X.F.


¨OS EXERCITOS ENCANTADOS DO REI ARTÚS¨ (2)


“… e coa calor do sol no verán espállanse pola atmosfera unha nube inmensa de zoadores cínifes que mortifican de día e de noite, e non cabe existan en ningunha parte tantos nin tan carraxentos e sañudos. Á antiga superstición pagá sobre o eterno e universal esquecemento que producía o beber ou atravesar as augas do Leteo, o vulgo sempre crédulo e amigo do marabilloso, substituíu outra nos tempos cabaleirescos que aínda duraba ós principios do século XVI, de ser estes alados e armados insectos os exércitos encantados do rei Artús, transformacións das que falaron tanto os romances nacionais e extranxeiros”.

Memoria sobre o desaugadoiro da lagoa de Antela ou da Limia (1834)
Juan Manuel Bedoya
Traducción ó galego de X.F.


¨ANTIOQUIA¨ (1)


“Algún diravos que as súas lamecentas augas ocultan as torres dunha soberbia cidade fundada por Antíloco, tendo unha sorte parecida ás de Pentapoles na Palestina polo seu nefando crime á idolatría prodigada ó galo, figura que aínda hoxe se destaca nas torres e campanarios de Galicia. Outros que, ó reverberar dun sol lucente e límpido nun día primaveral, reflíctense nas súas satinadas augas a cúpula de edificios alí asolagados, con outras mil andrómenas que o sopro da ilustración se encargará de disipar no espacioso ambiente que as axita”.

O río Limia e os seus contornos (1879)
Benito Fernández Alonso
Traducción ó galego de X.F.

¨ANTIOQUIA¨ (2)


“Dos pobos da parróquea é iste (Cardeita) o que s´alcontra máis cerca da Veiga e por eso teñen feito os vellos do pobo unhas escavaciós en busca d´aberes; pois dise que antiguamente había n´a Veiga unha ciudá (Antioquía) que tuvo Dios que castigala porque vindo por´o mundo pidindo unha limosna non alcontrou máis que unha familia que lla dira, que foi a que se salvou do alago mandada sair por Dios sin que volveran a cabeza pr´atrás; pero un da familia desacatou a orden do Noso Señor entonces volveuse pedra. Pero cando a xente iba co gando pr´a Veiga íballes verrecar ond´a pedra, que despóis foi recollida por´o convento de Trandeiras… Os de Cardeita alcontraron n´esas escavaciós unha trabe, un pote vello, un pozo con escaleiras e non sei si outras cousas… Os autuales non dan razón de tales alcontros, sólo dín ¨contaban os vellos”.

¨Resume xeneral de folk-lore de Sandiás¨
Urbano Santana
Revista Nós, xuño-setembro1931.

martes, 1 de junio de 2010

Preto de 200 atletas de tódalas idades participaron na Primeira Carreira Popular Torre do Castro


O Concello de Sandiás e a Agrupación Deportiva Limiactiva organizaron a 1ª Carreira Popular Torre do Castro, o pasado domingo 30 de maio en Sandiás.

A proba contou cunha numerosa participación de numerosos atletas de tódalas idades, desde o atleta máis novo cun ano e medio ata un veterano nas carreiras galegas, o carballinés, Manuel Fernández Ledo de 73 anos, do clube Kórpore do Carballiño.

Esta carreira estaba incluída no circuíto de carreiras Correr en Galicia (é dicir, é unha das probas oficiais da Federación Galega de Atletismo). A carreira contou con varias probas por categorías. Nas mesmas participaron, 21 nenos/as na carreira escolar ( 2.000 m ), 33 rapaces/as na carreira de 350 m . , e un total de 116 persoas na carreira absoluta ( 7.900 m ).

O gañador da proba absoluta foi Rubén Diz (Xinzo - Ourense Atletismo) cun tempo de 0:28:38. Os 2º e o 3º clasificados foron Eloy Campos Dacosta (Ourense - At. Venturiña O Grove) e Jose Manuel Ramos (Ourense - ADAS PROINOR). O gañador, Rubén Diz, e coñecido no atletismo limiao por ser preparador e entrenador en Xinzo de Limia da Asociación deportiva Limiactiva.

Os comentarios máis repetidos polos atletas da proba absoluta foron as enormes e empinadas subidas á capela do san Bieito da Uceira, ¨os muros¨ da Uceira fixeron sufrir á maioría dos atletas, tal como contan eles mesmos nos foros de ¨Correr e Galicia¨ (http://www.correrengalicia.org/index.php?name=Forums&file=viewtopic&p=161499) e nalgún blog dun participante: (http://jeffxavi.blogspot.com/2010/05/os-muros-de-sandias.html

O éxito de afluencia, así como a satisfacción dos atletas pola carreira fai pensar nunha segunda edición desta no vindeiro ano.

martes, 18 de mayo de 2010

A 1ª Carreira Popular Torre do Castro (Domingo, 30 maio de 2010)


A ASOCIACIÓN DEPORTIVA LIMIACTIVA e o CONCELLO DE SANDIÁS, organizan a I CARREIRA POPULAR TORRE DO CASTRO, que terá lugar en Sandiás, o vindeiro 30 de maio de 2010.

Un percorrido sobre asfalto, que ten de todo, tramos chans, subidas e baixadas, durante 7.900 metros aproximadamente.
A saída será dende a Casa do Concello de Sandiás, seguido dun tramo polas rúas do pobo, pasando a carón da Casa de Lagoa, e a Igrexa. Saímos do pobo e diriximonos ata a Torre do Castro (Km 2), onde daremos volta en dirección a N525, (km 3,5) onde comezaremos a subida a San Bieito de Uceira (Km 6).



Unha vez arriba, tan so nos quedará baixar ata Sandiás, onde a meta estará situada ó lado do colexio público.



Recibiránse inscricións a partir do 15 de maio ata o 28 de maio ás 20:00 H.

Por e-mail:

limiactiva@gmail.com

- Na web: www.limiactiva.com
- Por Fax: 988446048 (Concello de Sandiás)
- Na Casa do Concello de Sandíás.
- Na tenda Intersport Bouso da Rúa Curros Enríquez Nº5, de Ourense.

As incricións para a CARREIRA ESCOLAR E PITUFOS, (categorías A, B, C, D e N), serán gratuitas.

Os participantes na CARREIRA ABSOLUTA, teñen que abonar 3,00 € en concepto de inscrición, as formas de pago son:


-Facendo un ingreso ou transferencia na conta de Caixa Galicia
2091 0410 59 3000081161 - (A. D. LIMIACTIVA)
Indicar no concepto nome e apelidos do atleta participante ou nome do equipo ou clube no caso de ser varios atletas.

-Pago o contado no Concello de Sandías ou na Tenda Bouso Intersport para as inscricións presenciais.

Non se completará a inscrición ata formalizar e comprobar o pago.


A lista de participantes confirmados será publicada e actualizada periódicamente na web http://www.limiactiva.com/


REGULAMENTO:


A saída será:


Ás 11:00 para a carreira escolar (2.000 m.)
Ás 11:30 para a carreira absoluta (7.900 m.)
Ás 12:40 para a carreira pitufos (350 m.)
A saída estará situada ó lado da Casa do Concello e a meta diante do Colexio.
A clasificación será absoluta e por categorías.
A organización contará coa colaboración da Federación Galega de Atletismo, dos organismos municipais competentes, e da Dirección Xeral de Tráfico, que regulará o tráfico ó longo do percorrido.
O percorrido estará sinalizado cada kilómetro.
O control de chegada pechará 40 minutos despois de que entre o primeiro clasificado.
A carreira estará controlada polo Comité Galego de Xuices e Cronometradores da Federación Galega de Atletismo.
A organización conta con seguro de accidentes e responsabilidade civil.
Será motivo de descalificación, entre outros, os seguintes aspectos: non realizar todo o circuito da carreira, non levar dorsal ou manipular este, falsificar datos persoais.
Todo o non disposto na presente normativa rexerase polas normas de competición da FGA, RFEA e IAAF para a presente tempada, así como todo o regulamentado por instancias superiores.
As reclamacións deberán ser feitas verbalmente ao xuiz árbitro, non máis tarde de 30 minutos despois de comunicarse oficialmente os resultados. se son desestimadas por éste, poderase presentar reclamación por escrito e acompañada dun depósito de 60 euros ó xurado de apelación.
Os participantes, polo mero feito de tomar parte na proba, acatan o presente regulamento.




IMPORTANTE: Para realizar as inscricións, é obrigatorio para tódolos participantes dar os seguintes datos: nome e apelidos, data completa de nacemento, sexo, número de teléfono, localidade de procedencia, clube e número de licencia federativa (sólo os atletas federados). non se admiten inscricións sen os datos obrigatorios, nin fora de prazo, nin o día da proba.



Agora so que da que vos animedes a participar.


Esperámosvos o domingo día 30 de maio.

jueves, 13 de mayo de 2010

A torre do Castro ou a torre de Sandiás


A torre do Castro, construída no século XII, é un dos monumentos máis emblemáticos da Limia.

A torre de Sandiás foi unha das moitas fortalezas galegas que foron derrubadas durante a Revolta Irmandiña de 1467. Nesta revolta as xentes das vilas e aldeas rebeláronse contra os ¨moitos agravios, danos e males¨ que recibían desde as fortalezas (¨refuxio de malfeitores¨) dos señores, cabaleiros e prelados. Para iso, organizáronse en irmandades leais ó rei comandadas por fidalgos (Diego de Lemos, Pedro de Osorio, etc..) , uníndose na primavera de 1467 nunha gran insurrección xusticeira que ía derrubar a maior parte dos castelos e torres que había en Galicia e que obrigará a parte da nobreza a fuxir cara a Portugal ou Castela (a primeira das fortalezas derrubadas vai ser o Castelo Ramiro, preto de Ourense, da que se teñen novas do seu derrocamento o 25 de abril de 1467). Na primavera de 1469 a nobreza contraatacou, venceu ós irmandiños, e fixolles reconstruír algunhas das fortalezas ós mesmos vasalos que as derrubaran.

Imos aproveitar esta celebración para dar a coñecer e a difundir, mediante o breve artigo que segue, a historia dun dos monumentos mais emblemáticos e coñecidos do concello de Sandiás: a súa torre.

A torre do Castro, como é coñecida polos veciños de Sandiás, foi construída sobre un antigo castro que ocupaba unha situación estratéxica que lle permitía un control total do territorio. A súa fundación aparece envolta en varias lendas relacionadas, incluso, con Bernardo do Carpio (século IX), aínda que o máis seguro é que fora construída na primeira metade do século XII.

Participou nas guerras fronteirizas pola posesión do condado da Limia, entre o monarca Afonso VII de Castela e León e Afonso Henriques de Portugal, o futuro Afonso I de Portugal. No ano 1386 foi asaltada polo duque de Lancaster, pretendente á coroa de Castela. No século XV vai ser posesión de Alonso Pimentel, o conde de Benavente, punta de lanza da nobreza de Castela en Galicia que tamén vai se-lo señor da vila de Allariz, preto de Sandiás.

Durante a revolta antiseñorial da primavera de 1467 vai ser derrubada polos irmandiños que estaban a asediar o castelo de Allariz. A partir deste momento non sabemos se foi reconstruída ou non, posto que algún autor opina que xamais se reconstruíu, mentres que a maioría deles opina que foi reconstruída polos Pimentel despois de 1469. Algún destes autores chegan a opinar que foi destruído polo famoso Pedro Madruga nas loitas sucesorias (1474-1479) entre os partidarios da irmá do rei (entre eles os Pimentel), a futura raíña Isabel a Católica, e os da filla do rei, Xoana a Beltranexa (apoiada por Pedro Madruga).

Na guerra hispano-lusitana do século XVIII foi punto de concentración de tropas para a súa posterior distribución a diferentes puntos da fronteira durante un episodio da Guerra de Sucesión Española (1704-1715).

Foi posesión das máis poderosas familias da provincia. Hoxe só queda parte da torre da homenaxe, na que se poden admira-los seus grosos muros. Constaba, ademais de soto, de 3 pisos e terraza superior. Ó seu pé pódese admirar unha extraordinaria panorámica da desecada lagoa de Antela e da Limia.

viernes, 30 de abril de 2010

Os máis de 400 anos do retablo de Santo Estevo de Sandiás (1607-2010)



O retablo de Sandiás realizouse entre os anos 1603 e 1607, é esta a data que podemos contemplar no alto do retablo e que apareceu durante as obras de restauración a que foi sometido hai uns poucos anos e nas que o retablo recuperou as súas antigas cores e as pinturas orixinais.

O retablo de Sandiás é uns dos poucos retablos tardomanieristas que chegou ata nós completo, seguindo un modelo de moda naquel momento imposto polo retablo do Escorial. Nel traballou Francisco de Moure*, un dos mellores artistas galegos do primeiro terzo do século XVII, sendo unha das obras mais importantes da primeira etapa deste escultor.


Consta dunhas imaxes dotadas dunha grande forza expresiva na que xa se adiviñan os innovadores aires do novo estilo que chegaría anos máis tarde a Galicia e que tería unha grande importancia na nosa arte: o barroco.

Consta de 2 corpos, 3 rúas e un ático. Destacan no primeiro corpo san Pedro e san Paulo e no segundo san Francisco, santo Estevo e san Lourenzo. De grande interese son o conxunto de pinturas manieristas localizadas na base do retablo (a Anunciación, a Visitación, os catro doutores da Igrexa, e varias santas (santa Bárbara, santa Lucia, santa Apolonia de Alexandría, santa Catalina de Alexandría)) realizadas por un pintor descoñecido, ademais de varias pinturas que saíron a luz despois de restaura-lo retablo.


*Francisco de Moure (1577-1636): escultor ourensán que facilitou o tránsito en Galicia do manierismo ó barroco. Naceu contra 1577 en Santiago de Compostela. Moi cedo trasladaríase a Ourense, onde descubriría por medio do seu avó materno, canteiro de profesión, a súa vocación artística. Viaxou a Castela, onde coñeceu os traballos de xente que deixarían unha fonda pegada nel, como Berruguete e Juan de Juni. En 1598 comeza a traballar como escultor independente. Nesta primeira etapa destaca o seu traballo no retablo maior de santo Estevo de Sandiás. Máis adiante realizaría a súa obra máis importante, o cadeirado do coro da catedral de Lugo (1621-1624). Ó rematar o coro lucense, contrátano en Monforte para a realización do retablo da capela maior da igrexa dos Xesuítas onde o sorprendeu a morte en 1636, polo que concluirá a obra o seu fillo Francisco.

martes, 27 de abril de 2010

¨Antioquia¨


"No lugar que oxe ocupa a lagoa de Antela houbo, n-outros tempos unha cidade chamada Antioquia. Era a meirande que se conecia e a máis rica. Pro a súa riqueza e o seu grandor foron a sua perda. Trocouse soberbia. Os seus veciños asoballaban ás xentes dos arredores e non tiñan caridade con ninguén.

Quixo Deus castigalos, mais Xesús propúxose salvar ós xustos que houbese. E veu á terra, e foi a Antioquia na figura dun esmolante e tentou a caridade dos antioquiaus. Percorreu a cidade enteira da primeira á últema casa pedindo esmola, e non achóu a ninguén que xiquera lle dixese: ¨Deus te axude¨. Postreiramente, cando xa marchaba co corazón atristurado, entre unhos carballos viu unha casarella ca porta suchouza e unha velliña, mui velliña, agarouchada a carón dun lumiño que máis afumaba qu-aquecía. Xesús arrimouse e pregou:

-Unha esmola pol-o amor de Deus.
-Pase quen sexa, dixo a velliña.
E Xesús pasou. E a velliña sentouno ó lume, e muxiu unha cabra que tiña e déulle unha cunca de leite e un anaco de bica. E dispoixas deitouno na súa camiña chea de farrapos que tiña nun canto da chouza. Elí durmiú Xesús e a vella pasou a noite á beira do lar tremendo co friu, pois a leñiña acabárase e o borrallo xa non quentaba.

Cando a alba do día espertou Xesús dixolle á velliña:

-Ven. Quero que olles o que foi de Antioquia.

E a Velliña quedou sorpresa cando viu que no lugar que ocupaba Antioquia estendíase unha lagoa que asulagaba o pobo. E naide se salvara fora da velliña, nin xente nin animais. E a velliña, tremando, demandoulle a Xesús:

-Pro… porque aconteceu isto con Antioquia…
-Po-los seus pecados, pol-as suas iniquidades.

En-aquel mesmo día se soubo a nova terrible por todal-as terras pois os paxaros que alí moraban fuxiron a outros lugares, e iban dicindo pol-o ar:

-Que se fonde Antioquia…que se fonde Antioquia…

E ainda está alí, asulagada, a cidade. Na mañanciña de San Xoán, cando o primeiro raio de sol relampra na lagoa, alá abaixo, mui fondo, albíscase o campanario da eirexa. E a noite do Natal, ás doce en punto, ouvense cantar os galos¨.

“Contos populares da Terra: Antioquia”
Laureano Prieto
La Región, 03/09/1958

lunes, 26 de abril de 2010

O primeiro intento de desecamento da lagoa de Antela pola Academia de Agricultura do Reino de Galicia (1765)

Para os ilustrados do século XVIII, a agricultura é o mais sólido fundamento do progreso económico e social, por iso unha das súas principais preocupacións vai ser a mellora da agricultura. Os ilustrados analizaran continuamente a situación da agricultura galega, sobre todo os atrancos para o desenvolvemento desta. Proba desde interese vai ser a creación, en 1765, da Academia de Agricultura de Galicia na Coruña. O seu principal obxectivo vai ser ¨investiga-las causas da decadencia da agricultura nas sete provincias do reino de Galicia¨. Unha das principais preocupacións da ilustración é a recuperación para o labradío das terras improdutivas, polo que non podían pasarlles desapercibidas as terras da Limia, asolagadas pola lagoa de Antela. Lamentablemente, nesta iniciativa e noutras, a nobreza, que era a que tiña o dominio das terras, non tiña ningún interese en realizar cambios nin modernización ningunha, polo que a Academia tivo unha escasa repercusión, desaparecendo no ano 1774. Para coñecer algunha das causas pola que esta institución non tivo apenas repercusión, abóndanos con reproducir o que sobre ela escribiu o Padre Sarmiento:

¿Quen persuadirá ós labregos galegos que lles sexa útil unha Academia de Agricultura, fundada no lugar mais areoso, e estéril de Galicia, como é a Coruña; e onde os máis dos habitantes son homes de preitos, e de pluma; ou son de espada, e de milicia; ou son de bolsa, e de comercio; ou son unha tropa de estranxeiros acabados de chegar a Galicia, que nin saben unha verba nin un verbo da lingua galega, tan precisa para falar cos labregos galegos? ... que se poderá esperar deles, e dos éstranos, para a Agricultura, e Historia Natural de Galicia¨.

O principal animador desta foi o Intendente do Reino, marqués de Piedrabuena, e o seu principal impulsor, Xosé Cornide, secretario dela. Xosé Cornide foi unha figura imprescindible na ilustración en Galicia, a imaxe do ilustrado galego por excelencia.

martes, 20 de abril de 2010

A necesidade da creación dun ¨Lobby¨da Galicia interior ou rural

A vila de Sandiás desde a pista das Pegas

A provincia de Ourense é sen dubida un caso moi representativo dos problemas que afronta a cohesión territorial en toda a Unión Europa. A cohesión territorial significa o desenvolvemento equilibrado para tódolos territorios, e o acceso xeneralizado a un mínimo nivel de servizos de interese xeral para tódolos cidadáns deses territorios. Para que exista cohesión territorial é necesario corrixir o desequilibrio territorial que afecta ás provincias da Galicia interior, principalmente Ourense. O emprego por parte da Unión Europea de indicadores a nivel rexional (NUTS II) non fai máis que maquillar unha dura realidade, que achanta o desequilibrio existente entre a Galicia costeira e a Galicia interior.


Índice de envellecemento[1]
Galicia (NUTS II): 136,7
Ourense (NUTS III): 209,8
Idade media[2]
Galicia: 44,6
Ourense: 48,3
% PIB Rexional[3]
Galicia: 100
Ourense: 12
Taxa bruta natalidade[4]
Galicia: 7,8
Ourense: 6,1
Dispersión demográfica[5]
(% poboación en municipios de menos de 5.000 habitantes)
Galicia: 22
Ourense: 45


Fonte: IGE, INE.

A sociedade, en xeral, ten que comezar a ver e valorar as importantes achegas do rural, unhas contribucións que van máis alá dos sectores produtivos ligados ó sector primario, xa que se inclúen funcións de carácter económico, medioambiental e sociocultural. O mundo rural é unha parte vital na conservación do patrimonio natural, por exemplo, da paisaxe, así como un referente do rico patrimonio cultural europeo fronte á globalización, ademais é imprescindible na consecución dun obxectivo como é o desenvolvemento sostible; non esquezamos que no rural vive o 20% da poboación europea, poboación que xestiona o 80% do territorio.

Para rematar con este artigo, hai que dicir que no rural queda moito por facer, mais esperemos que a Galicia interior comece a coñecer e a ter en consideración unha verba de orixe inglesa como é ¨lobby¨.


Lobby: palabra inglesa utilizada para designar un grupo de presión que opera sobre os poderes públicos, a fin de reorientar as súas decisións a favor duns determinados intereses.
Cabildear: xestionar con actividade e maña para gañar vontades nun corpo colexiado ou corporación.


[1] Fonte: IGE (2008) (http://www.ige.eu/ )
[2] Fonte: IGE (2008) (http://www.ige.es/ )
[3] Fonte: INE (http://www.ine.es/ )
[4] Fonte: IGE (2007) (http://www.ige.eu/)
[5] Fonte: INE (2007) (http://www.ine.es/)

viernes, 9 de abril de 2010

A importancia das redes

A torre do Castro

Dende a nosa asociación cultural somos conscientes de que existe unha clara demanda dos chamados bens sociais (medio ambiente, historia e cultura), e estes bens, na súa maioría son patrimonio do noso rural. Na posesión destes bens pode estar o futuro deste medio. Mais para que sexan útiles han de ser xestionados con criterios de sostibilidade, así como dotalos dunha visibilidade, cousa que non é doada para os pequenos concellos do interior da nosa terra.

Obviamente, tamén somos conscientes de que un concello do rural do interior de Galicia non pode promocionarse por si só, senón que ten que apoiarse nunha rede de concellos que busquen un mesmo fin, como por exemplo, unha rede de concellos que busquen promocionar e pór en valor unha parte do seu patrimonio histórico-artístico para poder con iso realizar accións de promoción conxuntas, e así relanzar as zonas rurais.


Hai que lembrar que estamos a falar dun mundo rural vivo, que neste intre mantén unha personalidade propia, un ambiente particular e unha paisaxe característica que non é preciso, polo menos de momento, tematizar artificialmente.

A participación dos pequenos concellos en asociacións, etc., é unha das maneiras de que estes se fagan visibles, xa que por separado esto seria imposible. É importante que existan redes, asociacións de concellos, etc. que dinamicen o noso rural tan necesitado de accións que broten de abaixo a arriba (non que broten e veñan impostas desde arriba desde zonas alleas ó noso rural) para tratar de pór en valor, por exemplo, un patrimonio infrautilizado, como son as fortalezas galegas.


Con relación a isto último, unha das asociacións que acaba de nacer é a Asociación de Concellos con Castelos, Torres e Enclaves Históricos, á que o Concello de Sandiás solicitou a súa incorporación para participar en accións para dar a coñecer e pór en valor a torre de Sandiás, ou como é coñecida polos veciños, a torre do Castro. Esta asociación deu un dos seus primeiros pasos na xornada ¨O pasado ten futuro¨, organizada conxuntamente coa Consellería de Cultura que tivo lugar na illa de San Simón o pasado 18 de novembro, contando coa participación do conselleiro de Cultura e a secretaria xeral de Turismo entre outros participantes.

Esta asociación recén creada pretende desenvolver o mesmo que xa se vén realizando en Europa hai moitos anos. En moitos países europeos o patrimonio arquitectónico serve para desenvolver políticas turísticas e culturais arredor das fortalezas medievais, como por exemplo en Escocia, Alemaña, etc. , contribuíndo desta maneira a dinamizar o rural, ofrecendo produtos turísticos moi apreciados polos visitantes.


Obviamente, no caso galego, agás honrosas excepcións, este patrimonio esta infrautilizado, cando non en pésimas condicións de conservación, como ben recoñece un informe publicado recentemente.

jueves, 8 de abril de 2010

Alumnos da Universidade de Vigo coñecerán en Sandiás a historia da lagoa de Antela

Vista aérea da lagoa de Antela antes do seu desecamento


Autocolante da Casa da Lagoa de Antela co eslogan ¨Vennos descubrir¨

Un total de 150 alumnos do Campus de Ourense visitarán a Casa da Lagoa (Centro de Interpretación da Lagoa de Antela) e as areeiras recuperadas no concello de Sandiás.

Un primeiro grupo composto por 50 alumnos da Universidade de Vigo visitará as instalacións da Casa da Lagoa en Sandiás o vindeiro sábado 10 de abril, máis adiante o resto dos alumnos visitarana en maio, onde coñecerán de primeira man a historia do desecamento, o antes e o despois, dunha das lagoas máis grandes do sur de Europa.

A Casa da Lagoa de Antela, situada no centro da vila de Sandiás, no que era a antiga marxe noroeste da Lagoa de Antela, é unha iniciativa do Concello de Sandiás posta en marcha tras ser aprobada unha iniciativa Leader II Val da Limia, coa que se buscaba “dinamiza-los núcleos rurais con propostas culturais dun claro interese turístico”. Son cinco salas de exposición máis outras cos servizos habituais nos centros de interpretación (proxeccións, salas de xogos, etc.) nas que se “pretende amosar ós visitantes os cambios acontecidos na comarca da Limia a través dun percorrido pola Lagoa de Antela, o seu desecamento a partir do comezo das obras no inverno de 1958, o posterior inicio da extracción de area, e recuperación das areeiras abandonadas, o patrimonio inmaterial e a etnografía”.

O obxectivo do centro de interpretación da lagoa de Antela é dinamizar ¨in situ¨ uns recursos naturais, culturais, monumentais, etc., polo que desde o punto de vista medioambiental a visita ó Centro queda incompleta sen visita-las areeiras de Sandiás, que son areeiras abandonadas recuperadas ambientalmente con medios artificiais para a flora e a fauna situadas a 4 km da Casa da Lagoa. Nestas areeiras os alumnos poderán observa-las aves a través de dous miradoiros de fauna instalados na zona, así como coñecer os procesos de recuperación postos en marcha para a recuperación dalgunha areeira abandonada logo da súa explotación.

O Concello de Sandiás é consciente de que o patrimonio rural galego (material e inmaterial) é un importante tesouro tanto para a nosa comunidade como un elemento básico de estabilidade social e un referente da nosa identidade, así como un valor engadido do noso territorio desde o punto de vista do desenvolvemento turístico, polo que é necesario pólo en valor a través de iniciativas que dean unha visibilidade ó noso patrimonio.

Dende o Concello de Sandiás crese que a visita ó Centro de Interpretación da Lagoa de Antela, por parte dos alumnos da Universidade de Vigo, axudará a cumpri-los obxectivos de dinamización do noso rural, así como contribuirá a fomenta-lo coidado do medio ambiente e a gozar da paisaxe e do contacto coa natureza, así como coñecer e interpreta-lo noso patrimonio natural, histórico-artístico e etnográfico.

Desde a súa apertura en xuño de 2008 o centro foi visitado por numerosos alumnos dos colexios e institutos da provincia de Ourense, así como por grupos de alumnos das Universidades de Vigo e Santiago de Compostela. As visitas á Casa da Lagoa son concertadas, calquera pode visita-lo centro, chamando ó Concello de Sandiás (teléfono 988 465 001) ou a traves da súa web: http://www.sandias.es/
Ligazóns da nova:
¨Centenar y medio de universitarios visitan el Centro de Interpretación da Lagoa de Antela¨(Ourense Dixital, 10 de abril de 2010)
¨Areneras con historia y encanto¨ (Faro de Vigo, 11 de abril de 2010)

lunes, 5 de abril de 2010

Os humidais en España

Areeira recuperada en Sandiás


En España no último medio século desapareceron máis do 50 % dos humidais que existían. A desecación dos terreos para cultivos agrícolas e a continua explotación foron algúns dos principais factores que causaron a degradación destes. Os humidais presentan condicións idóneas para que se asenten diferentes especies de animais, tanto vertebrados (anfibios,réptiles, peixes, mamíferos e, sobre todo, aves acuáticas), como invertebrados. De toda a fauna dos humidais son as aves as máis características. O 12 % das especies de aves mundialmente ameazadas dependen nalgunha fase da súa vida dos humidais e destas o 57 % habitan en lagos ou encoros, o 36 % en ríos e regatos e o resto en turbeiras, marismas e lagoas.

A Lagoa de Antela

Na comarca da Limia existiu ata hai unhas décadas a lagoa de Antela, unha das lagoas máis importantes da Península Ibérica, tanto pola súa extensión –arredor dos 42 km cadrados –como pola súa riqueza: arqueolóxica, paisaxística, histórica, toponímica, etc., e a súa flora, fauna e folclore característicos. Un índice da súa importancia excepcional eran o miles de aves acuáticas que a utilizaban durante todo o ano. Acerca dela contábanse infinidade de lendas, entre as máis fermosas estaba a da cidade de Antioquía, asolagada en castigo por idolatra-lo galo, e a dos ameazadores mosquitos cínifes, que eran o rei Artús e os seus soldados que estaban enmeigados naquela veiga.

Logo de innumerables intentos de desaugamento, en 1956 declarouse por Lei de 27 de decembro de alto interese nacional a colonización e saneamento da lagoa de Antela, o que provocaría a destrución do humidal e a súa transformación en terreos de labradío. O día 8 de setembro de 1958 deron comezo as obras iniciadas co encauzamento de 6,6 km do río Limia, que se continuarían con 7,5 km do emisario da lagoa, e a partir de 1962, coa construción de 10km canles-dren no interior desta, para logo continuar coa construción dos desaugues terciarios, camiños, etc., ata a entrega das parcelas ós colonos a principios dos anos 70.
Artigo extraido do númeo 2 da revista cultural e turística do concello de Sandiás ¨A Torre do Castro¨

lunes, 29 de marzo de 2010

Visitas ás areeiras recuperadas (os humedais de Sandiás)




Desde o punto de vista medio ambiental a visita ó Centro queda incompleta sen visita-las Areeiras de Sandiás, que son areeiras abandonadas recuperadas ambientalmente para a flora e a fauna situadas a 5 Km da Casa da Lagoa. Nestes humedais podense observa-las aves a través de dous miradoiros de fauna instalados na zona.


É importante destacar que parte dos elementos do antigo ecosistema húmido manteñense na actualidade na mesma chaira que ocupou a lagoa de Antela, que constitúe unha área vital de invernada para moitas especies raras e ameazadas que atopan nas areeiras da Limia un lugar como refuxio, nidificación e alimento. Unha causa disto foi a explotación de áridos no concello de Sandiás que creou moitas pequenas lagoas que, unha vez cesada a extracción, eran abandonadas. Ante esta situación xurdiu por parte da antiga Consellería de Agricultura, Gandería e Montes, actualmente Consellería de Medio Ambiente, o establecemento dun proxecto de restauración para as graveiras abandonadas. O obxectivo principal é crear hábitats naturais, aproveitando os ocos resultantes da extracción de áridos, o que permite crear un humidal, de orixe artificial, de gran importancia ecolóxica para a conservación da biodiversidade. Isto fai posible a creación dun itinerario formativo formado polo centro e as lagoas recuperadas.

O obxectivo deste centro é o de transmitir dunha forma amena e comprensible os valores naturais e culturais da zona da antiga lagoa de Antela, e fomentar nos visitantes un desexo de conservación e dun maior coñecemento, para xerar actitudes e comportamentos positivos cara ó noso rico patrimonio cultural e natural, moitas veces ó longo da historia menosprezado e que hoxe é imprescindible dalo a coñecer para pólo en valor, e así contribuír á dinamización do noso rural.

O réxime de visitas é de visitas concertadas, podendo conseguir información sobre estas e do centro na web oficial do Concello de Sandiás (http://www.sandias.es/) ou a través do telefono do Concello: 988 465 001.

Actividades extraescolares na Casa da Lagoa de Antela




A Casa da Lagoa é un centro de interpretación que se abriu a mediados do ano 2008 nunha antiga casa labrega no centro da vila de Sandiás (A Limia - Ourense) coincidindo cos 50 anos do comezo das obras de desecamento da lagoa de Antela (1958-2008).


Neste centro preténdese dar a coñecer dunha forma didáctica a historia da lagoa de Antela a través dun percorrido que abrangue dende a formación da antiga lagoa de Antela, a súa desecación nos anos 60, ata a actualidade coa recuperación medioambiental das antigas areeiras.


Para iso preténdese levalo cabo a través de modernos soportes audiovisuais (cámaras teledirixidas para observar o que está a acontecer nos humedais, breve documental sobre a lagoa de Antela e do patrimonio historico-artístico da zona, etc.), paneis interpretativos, explicacións didácticas, etc. Por medio destes recursos os alumnos e visitantes poderán observar e coñecer a gran diversidade de aves que habitan de forma esporádica ou permanente na nosa comarca, tentando con isto incrementar a sensibilidade medioambiental, así como implicar ós rapaces/as na salvagarda do noso patrimonio cultural e medioambiental.

Co noso eslogan ¨Vennos descubrir¨, é o que pretendemos dende este concello, que veñan a visitarnos e a descubrir a memoria da lagoa de Antela en Sandiás.

Máis información da lagoa de Antela:

http://www.culturagalega.org/noticia.php?id=13387Antela

http://www.culturapopulardesandias.com/

Web oficial do Concello de Sandiás: http://www.sandias.es/

Para concertar as visitas ou recibir máis información sobre o centro poden pórse en contacto coa persoa do Concello de Sandiás encargada das visitas a través do telefono (988) 46 50 01 ou do enderezo de correo electrónico: casadalagoadeantela@yahoo.es

Mapa de situación da Casa da Lagoa: http://www.tagzania.com/item/74136

Particularidades:

Prezo: 1 euro. Visita guiada.
Prezo - Grupos de 10 a 20 persoas: 12 euros. Visita guiada.
Prezo - Grupos de 21 a 25 persoas: 18 euros. Visita guiada.