lunes, 27 de diciembre de 2010

Sandiás. ¨No corazón da Antela¨

O concello de Sandiás está situado no sueste da provincia de Ourense formando parte da comarca natural da Limia. Ten unha superficie de 53 Km2 e ocupa, en gran parte, as terras da desecada lagoa de Antela. Limita polo norte cos concellos de Allariz e Xunqueira de Ambia, polo sur co de Xinzo de Limia, polo leste con Xinzo de Limia e Sarreaus, e polo oeste con Vilar de Santos.

As principais vías de comunicación constitúenas a estrada nacional N-525 e a autovía A-52 (Saída 202), que atravesan o concello en sentido noroeste-sueste.

A súa capital municipal dista da cidade de Ourense 33 Km, 6 Km da vila de Xinzo de Limia e 13 Km da vila de Allariz.


Distancia coas principais cidades por estrada: A Coruña (177 Km), O Ferrol (190 Km), Lugo (119 km), Pontevedra (115 Km), Santiago (129 Km), Vigo (106 Km).

O entroido en Sandiás

Por Carmen Cuquejo (www.culturapopulardesandias.com)

¨Antigoamente, o vir os días d´Entroido (domingo e martes) , faguíanse moi boas festas, con burros, carruaxes, fargalleiros, gitanas (imitación d´elas), etc…; faguían un entroido de palla e metíanlle unha buxuga d´o porco chea de sangue n´a barriga, y´o martes, o por do sol, tirábanlle tiros, hasta que sali´o sangre e cai´o entroido; todo ésto en medio de canterías, toque de latas, caldeiros, cucharas, chaves e cazolas, pandaretas, etc., agora ises festexos van desaparecedo y ecliusándose, e xa, únicamente, se ve unha carantoña que outra, ou catro rapaces que queren faguer que fan; pero desapareceu aquil humor dos vellos, armar disputas e parrafeos en verso, etc.¨

“Resume xeneral de folk-lore de Sandiás”
Urbano Santana
Revista Nós, xuño-setembro, 1931


O Entroido é unha festa de benvida á primavera, que comeza como esquecemento do inverno. Constitúe un culto á terra e a súa fertilidade. O longo dos séculos o Entroido constituíu unha importante manifestación cultural, popular e tradicional, con moito arraigo en Galicia. É esta unha festa de participación e trangresión a calquera da orde establecida (xerárquica, sexual, etc). As xentes pasan a ser os protagonistas da propia comunidade e dan paso á festa, ás mascaras, á sátira e ás bromas. É don Carnal quen reina en tódalas aldeas e vilas durante eses días en que todo esta permitido...

O ENTROIDO EN SANDIÁS

D. Urbano Santana, veciño de Sandiás, publicou no ano 1931 un artigo na revista Nós resaltando as boas festas que se facían en Sandiás o domingo e martes de Entroido, e xa lamentaba daquela a amenaza pola falla de continuidade e de participación na mesma. Foi quen de intuir o final dunha festa de carácter propio, en troques de que a xente vaia á vila ou quede na casa. Remontémonos pois un tempiño atrás para lembrar o que foi o Entroido neste concello:

O Entroido comezaba unha semana antes co domingo Corredoiro; denominábase así porque é o día en que se comezaba a correr o entroido. Con este "tiro de saída" abríanse as portas á troula e á festa.
Este día chamábase tamén Domingo das Chinas; o nome , que coincide co de outras zonas ven dado a que era costume que en lugares como Sandiás, Couso ou A Corga, rapaces e rapazas, mozos e mozas perseguíanse e loitaban, co fin de botarse cinsa uns ós outros. Búscase certo contacto amoroso, pois non debemos esquecer a latencia da fecundidade presente en todo o Entroido.

Era costume tiznarse a cara co "sarrio" que acumulaban as cazolas e as gramalleiras das lareiras, untar as mans no pote dos porcos para pasárllelas pola cara ós demais.
En Cerredelo, durante esa semana facíase baile ó son da pandeireta tódolos días, no fiadeiro (na casa do "Juanito") desde as 10 ata a 1 da mañá. Esa semana, igual que en Couso, aproveitábana as mulleres para preparar a roupa que logo ían lucir nos días de Entroido, e que se describirá máis adiante.
Non temos noticia doutros domingos intermedios, como por exemplo na veciña aldea de Laioso (Vilar de Santos) onde facían o Domingo Oleiro.

Coa festa diaria chegábase ós días propios do Entroido: domingo, luns e martes. Nestes días tranformábase por completo a vida tranquila dos veciños e veciñas. As bromas do Entroido teñen un senso simbólico moi profundo, que xa se puña de manifesto na Idade Media, cando o pobo se sublevaba contra das innovacións que quebrantaban o costume dos antergos. Esto pódese ver no que se llesfacía ós veciños que non participaban no Entroido ou que tiñan sona de ter mal caracter ( pendurarlle o meco na porta da casa, facerlle bromas, etc).

O elemento primordial do Entroido son as Carautas. As xentes vístense con roupas vellas, tapan a cara, trocan de sexo, imitan oficios, etc; dando un aspecto de teatro popular que se desenvolve no propio pobo, sendo os actores improvisados os propios veciños, invertíndose así os valores da vida cotiá.
Como en moitas localidades, en Sandiás eses días saían á rúa os Fargalleiros , noutros lugares chamados borralleiros ou felos ( de aí a expresión "vas feito un felo", asociándoo a algo feo e ridículo).

Son homes e mulleres vestidos con roupas vellas e rechamantes, trocando o sexo ( homes de mulleres e viceversa). Os fargalleiros saían á tardiña, ían en grupos, polos barrios do pobo, e visitaban as casas dos veciños; ían cantando e levando ledicia polas cociñas, onde se lles daba, en agradecemento pola visita, algo de comer: chourizos, talladas de porco, galletas, etc.
Os fargalleiros eran comúns a tódolos pobos do concello, e ían acompañados polas “xitanas”(imitacións de cíngaras),vellos e vellas e outras máscaras. Ás veces levaban a cara tapada con caretas feitas con cartón e pintadas por eles.
Variaban os percorridos, según as zonas e as parroquias, por exemplo:

Os de Sandiás: ían a Couso.
Os de Couso: ían a Vilariño, Vilar de Santos e Cerredelo.
Os de Cerredelo: ían a Laioso, Outeiro, Parada e Castelaus.
Os da Corga: ían ós pobos da Veiga.
Logo destas visitas facíase festa no pobo, os veciños/as convertíanse en “músicos e danzantes” e facían bailes ó son de pandeiretas e cánticos tradicionais. Os lugares variaban según os pobos,así por exemplo:

Sandiás: na estrada.
Couso: no forno ou na aira.
Cerredelo: no fiadeiro ou nas cortes.
A Corga: no forno ou na aira.
No tocante ás máscaras cabe facer unha mención especial en Couso e Cerredelo: dende o domingo de Corredoiro xuntábanse as mulleres durante toda a semana e preparaban a roupa que ían por no Entroido: levaban unhas enaguas brancas, adornadas con follas de hedra, e flores de papel de cores, unha blusa a que lle cosían flores e fitas de papel de cores, por riba puñan un dengue. Na cabeza levaban un sombreiro, unha pañoleta ou un gorro, adornado co mesmo.
Esta vestimenta lembra ás madamas, común a outras localidades de Galicia (Cobres, Entrimo, etc), pero non temos coñecemento da vestimenta dos homes, como posibles galáns.

Saían en comparsa o Domingo e o Martes, xunto coas outras máscaras e formando as chamadas “Arroufandas”. Cóntannos de Cerredelo que ían a “correr o Entroido” que consistía nun itinerario polos pobos lindantes (Laioso, Outeiro, Castelaus...) - ¡Aí ven a arroufanda! - berraban os veciños cando chegaban ós seus pobos e os recibían con bailes e pandeireta. Seguían o percorrido polos demais pobos, ata volver a Cerredelo, onde os demais xa estaban esperando; alí facían de novo festa, os outros marchaban e eles voltaban a facer o camiño.
Tamén quedaban no pobo e ían de casa en casa, recollimos esta anécdota en Cerredelo: A sra. Pepa e o sr. Francisco eran un matrimonio moi animado que se disfrazaba tódolos anos, con eles levaban unha boneca de trapo. El dicía: - ¡ven aquí bichuela mía! - e ela contestaba - ¡Voi esposo mío! -. Así ían polo pobo e a xente dáballes ovos e chourizos; despois xuntábanse todos no forno e comían todos xuntos.

O aspecto gastronómico está presente nesta festa de “excesos”, na que non falta comida e viño. Normalmente comíase na casa e en familia. O porco presidía tódalas mesas: cocido, cachucha, lacón con grelos, chourizos, pedro, etc. Acompañado por ricos postres: filloas, línguas de gato. Recollemos esta cantiga de despedida do entroido, que fai referencia ó periodo de Coresma:


“Adios martes de entroido,
adios meu entroidiño,
ata o domingo de Pascua
non comerei máis touciño”

Outra personaxe que non pode faltar no entroido é a figura do meco. Simboliza o Entroido aínda que tamén o frío, a neve e o inverno, e de ahí a queima. A morte ou queima do meco é o fin do Entroido.

Facíase en tódolos pobos do concello. Elabórase con palla , vestíase con roupa vella, destacándolle os atributos. Facíanno os rapaces ou a xente maior 15 días antes de Entroido (Sandiás) e colgábano nun pau nun cruce de camiños, ó remate do Entroido, queimábano. En Couso pendurábase o domingo de madrugada na praza e o martes íase con el dun lado para outro, para deixalo na aldea veciña (Vilariño). Tamén era usual deixarllo á porta dalgún veciño, con sona de mal carácter ou que non colaborase na festa.

Ó remate do Entroido facíase a queima do meco e a lectura do testamento, que consistía nunhas copliñas nas que se recollían os acontecementos destacados de todo o ano. En Couso facíao o alguacil, e na Corga un vello do lugar ó que acompañaban a outros pobos da Veiga para dicirllo, eles devolvíanlle unha réplica ( o que lembra na forma as “regueifas”) e de novo recibían resposta; tratábase de ser o derradeiro en dicilo para que os outros non o puideran replicar.

Estes son, fundamentalmente, os aspectos recollidos do Entroido en Sandiás; posiblemente, e apelando á memoria da xente , sairían moitas máis cousas. Maila todo, é lamentable que esto quede simplemente no recordo, que perdamos os vestixios que herdamos dos antergos, pero aínda que é lamentable non é irreversible: informando e estimulando á xente e implicando ós mozos/as a que recuperen o que é de seu.



Decrición da lagoa de Antela no ano 1931 por un veciño de Sandiás



“A xa nomeada carretera que vai pra Xinzo, un Km. despois de Coalloso, alcóntrase coa Veiga (Lagoa de Antela) e crúzaia n´unha extensión de dous Km. e medio; o ir a dereita qued´a veiga de Couso, e a esquerda empeza a estenderse a veiga de Sandiás con distintos nomes (o Areal, Antela, Arrotea, Valadiño, o Teso; e despois a das Pegas, a de Cardeita, etc.) todas sen límites señalados e fixos.

Perpendicular a carretera (e por tanto na maior extensión) estendes´a ¨ría¨ (Río de pouca corrente, pantanoso, e soparado en dous por unha govia de trozos discontinuos) n´ela hai unha especie de xuncos chamados ¨o vión¨ que moito é segado e traido pra botar na corte e faguer esterco, i´encanto esta na Veiga cómeno as vacas. Esta ¨ría¨ que no inverno ocupa casi tod´a Veiga e no verán ven a desaparecer por completo quedando sólo algunhos pantanos, sopara dúas partes distintas, ¨o Cabo d´Arriba¨ (N.) e ¨o Cabo d´Abaixo; este tamén está dividido en dous por unha demarcación, o N. pertence co ¨Cabo d´Arriba¨ ós pobos indicados, e o S. pertence a Xinzo, Baronzás, Morgade, Pena...

Dende sempre, o vir a primaveira, que vai quedando reducid´o domiño das augas, mantén bos rebaños d´ovellas e alí pacen tamén tod´o día as vacas dos veciños que se adican a labregos, como é de suponer, todos de quitado o cura e o maestro. Antes había tamén moitas bestas e boas ¨a herba d´a Veiga facialle noito ben á besta¨; pero, hoxe ise número xa é ben máis pequeno i´esta disminuindo, debido a que as mulas, e os cabalos non defenden por´o baixo precio que teñen na feira”.

¨Resume xeneral de folk-lore de Sandiás¨
Urbano Santana
Revista Nós, xuño-setembro, 1931.

A lagoa de Antela

Foi un dos humedais de maior extensión da Península Ibérica, con 7 quilómetros de longo e 6 quilómetros de ancho, aínda que dependendo da época do ano, variaban estas dimensións, así como a súa profundidade. Tiña de profundidade media 0,60 metros e nalgúns “pozos” chegaba ata os 3 metros.



A lagoa de Antela en 1960. En primeiro termo, a ponte das Poldras. O fondo a estrada de Villacastín a Vigo, actual N-525.

A depresión da Limia tivo a súa orixe durante o Terciario como consecuencia dun amplo xogo de bloques. Uns ascenderon, dando lugar a diversas serras, como as de Queixa ou San Mamede, outras afundironse e derón lugar a un conxunto de depresións tectónicas, como as de Maceda, A Limia ou Monterrei, que bordean polo oeste, sudoeste e sur, respectivamente, as citadas serras.

Ó longo do Terciario, producto dunhas condicións climáticas tropicais, formáronse numerosas áreas lacustres, entre elas a que formaba a lagoa de Antela, nas que, durante o Cuaternario, se foran amoreando sedimentos. A práctica totalidade das lagoas colmatáronse, a excepción da lagoa de Antela, que se conservou ata os nosos días.

Sobre ela contábanse infinidade de lendas, entre elas as máis fermosas está a da cidade de Antioquía, asolagada como castigo por idolatrar o galo; e a dos mosquitos, que erán o rei Artús e os seus soldados, enmeigados naquela veiga.

Innumerables foron os intentos de desaugamento e aproveitamento das súas terras para o labradío ata o seu definitivo desecamento a partir do comezo das obras no ano 1958. Os romanos tentárono coa construcción dun emisario principal e unha tupida rede de pequenas canalizacións, o seu emisario principal que ía dende Vilar de Barrio ata Ponte Liñares, medía 26 quilómetros de longo e 17 metros de ancho aproximadamente. A moderna canle seguiu o mesmo trazado. Da súa riqueza biolóxica destacaban as miles de aves acuáticas que a utilizaban durante todo o ano.

No que foi no seu día o sur da lagoa instálaronse, a partires do ano 1972, varias empresas dedicadas á extracción de area, que é moi apreciada para a construcción.

Neste intre téntase recuperar esta riqueza faunística e botánica mediante a recuperación das charcas das areeiras abandonadas.
O Concello de Sandiás abriu a principios de xuño de 2008 a Casa da Lagoa (Centro de Interpretación da Lagoa de Antela) coincidindo cos 50 anos do comezo das obras de desecación da lagoa de Antela, iniciadas no ano 1958.

Unha antiga casa labrega acolle o Centro de Interpretación da Lagoa de Antela no centro da vila de Sandiás .Neste centro preténdese dar a coñecer dunha forma didáctica a historia da lagoa de Antela, a través dun percorrido que abrangue dende a formación da antiga lagoa de Antela, a súa desecación, ata a actualidade coa recuperación medioambiental das antigas areeiras. Para iso preténdese levalo cabo a través de modernos soportes audiovisuais (cámaras teledirixidas para observar o que está a acontecer nos humedais, breve documental sobre a lagoa de Antela e o patrimonio histórico-artístico da zona, etc.), paneis interpretativos, explicacións didácticas, etc.

sábado, 18 de diciembre de 2010

¨Límica¨

Por Florentino Cuevillas (La Región, anos 50).
Extraído da web de cultura popular do concello de Sandiás: http://www.culturapopulardesandias.com/
Fuéramos aquella tarde a Montederramo con el propósito de subir a la mañana siguiente a la cima de Sieiro. Ibamos ilusionados con la ilusión de la sierra y de los dilatados horizontes que ella domina, y pensábamos en contemplar la Limia a nuestros pies, con su laguna y sus tres castillos, y el surco verde del valle del Arnoya, y las vegas amplias del valle del Támega; y más lejos los lomos y las cumbres de las grandes sierras: de Queixa y del Caurel y Pena Trevinca y del Montouto. Pero por la noche la lluvia golpeaba furiosa los cristales de nuestros dormitorios, y por la mañana seguía lloviendo y una niebla blanca y espesa flotaba en las alturas de San Mamede.

Hubo que renunciar a subir hasta allí, hubo que renunciar a las bellas perspectivas, a la capilla del santo ermitaño y a la linfa de la fuente que nace cerca de sus muros. Y como pecadores, a los que se negara la entrada en sus excelsas mansiones, comenzamos a descender tristemente, al compás de la lluvia que llenaba el fondo de las ¨corgas¨.

Bajábamos hacia la Limia, porque eran los últimos de septiembre y nos llamaban la cordial invitación de unos amigos, y la fama de la fiesta de la Sainza con su batalla de moros y cristianos y su Virgen de la Merced, y sus robledas y sus hartos yantares…

La Limia es solemne y grave como una campanada, salida de la Berenguela compostelana. Hay tierras cuya alma puede expresarse con las notas de un violín, o con las de una gaita, o de una guitarra, pero en tierra de la Limia ancha, fuerte y llena de una robusta vitalidad, solo puede interpretarse con el sonar del órgano o del bronce. Y ello viene sin duda de su origen palustre, de las tradiciones pasadas, de las junqueras de su laguna, y de la majestad del pueblo romano que cruzó por ella.

En la laguna Antela está sumergida la ciudad de Antioquía, no la perla de Siria, sino la otra Antioquía gallega que sólo conocieron viejos paisanos que murieron hace ya mucho tiempo y sobre las aguas de esa laguna vuelen en el verano los ejércitos del rey Artús, convertidos en mosquitos. Todos los paladines de la Tabla Redonda, todos los caballeros del ciclo bretón, que llena una literatura muchas veces secular, que va desde las canciones de gesta hasta Tennyson y Wagner, están allí zumbadores y molestos y cargados, según los médicos, de gérmenes palúdicos; pero ¿qué importan unos escalofríos y unas horas de fiebre si se ha tenido la honra de ser herida por la espada de Lancerote o de Parsifal, o de ser quizá besado por la fresca boca de la reina Ginebra?...

La majestad romana pasa por la vía número 18 del Itinerario de Antonio Pio y salpica aún a la propia villa de Ginzo, que apoya el vuelo de uno de sus balcones en la solidez cilíndrica y epigrafiada de una piedra miliaria, pero se aposenta sobre todo junto a Nocelo da Pena, en la ¨Civitas limicorum¨, que el genio investigador de don Marcelo Macías hizo resucitar de entre las ciudades muertas.

Ginzo ha sucedido a la antigua Civitas en la capitalidad de la Limia, pero hasta ahora no puede presentar como ella, una lista tan nutrida de hijos ilustres. A un límico que fuera duunvivo y flamín en Tarragona, algo así como alcalde y obispo, le dedicó un monumento la Hispania citerior. Otro, llamado Celer, daba espectáculos gladiatorios en el occidente de la Bética, y otros ocuparon posiciones distinguidas en varias ciudades de la Península, y por último Idacio, el historiador que lloró sobre las ruínas del Imperio, era límico también y nacido en la Civitas.

Hay vieja majestad y vieja historia y nobles tradiciones en esta tierra llana, auguereada por grandes charcas y surcada por un río perezoso, que parece querer echarse a dormir en cada rincón, tendido en un lecho de juncos. Hay grandeza en la amplitud del horizonte, y gracia en los ¨carballos cerquiños¨ que rodean los predios, y fresco y manjares delicados a la sombra de los robledales de la Sainza.

Habiamos visto la batalla, oído las razones del moro y del cristiano, y rezado una Salve al paso de la imagen de Nuestra Señora de la Merced, y ahora estábamos allí sentados, reposando los comienzos de una digestión laboriosa. Y entonces fue cuando se acercó, llevado por su lazarillo, el ciego de la ¨zanfona¨, que se paró al lado de nuestro grupo, y con fácil improvisación, ayudada por las indicaciones de su guía, empezó a lanzar ingeniosidades rimadas al mozo del traje azul, a la niña del vestido rosa, o al señor del sombreo castaño.

De seguro los juglares del medievo debían de hacer lo mismo en las ferias, en las romerías y en las posadas que se escalonaban en el camino de Santiago.

Seguía cantando el ciego y tañendo su ¨zanfona¨; y cuando para terminar dijo una copla en loor de la Santa Virgen, me pareció que el Rey Sabio viniera también a la Sainza.

lunes, 13 de diciembre de 2010

Galería de imaxes do concello de Sandiás

Galeria de imaxes do concello de Sandiás: http://www.flickr.com/photos/limiao/

¨Na Limia¨

Por Vicente Risco.
(La Zarpa, 2/6/1921).
Extraído da web de cultura popular do concello de Sandiás: http://www.culturapopulardesandias.com/
-I-
D´Ourense para Xinzo sáles´as cinco da tarde n-un automóvele da liña de Verín, onde van señoritas moi enchapeiradas e descotadas que van para Cabreiroá. Algunhas son as que se´esmourecen con todo pra figurar que lles deu o vento mareiro. Tamén van rapaces con gabardina e Kodak. Saen tres coches, de maneira que sí se non colle n-un, agárdase pol-o outro. Inda qu´o Quintana diga que non hai sitio, non hai que desanimar; ten un pacencia y-agarda, y-o cabo, métes´un en calquer lado.O teósofo Roso de Luna ten un aforismo que sacou da sua esperencia d´acomodal-os moebles d´unha familia regular, nunha d´aquelas grileiras qu´en Madrid chaman casas. O aforismo dí: ¨Todo colle en todo¨. E com´o conto do alifante y-a formiga… Mais para se convencere, hai que vel-os automóvels de Galiza.
- II -

A Limia é unha terra que ten leenda, tanta leenda que hastra din qu´hai elí unha lagoa… A min xa me poden vir con contos, inda que sexa do FORUM LIMICORUM.Eu vin ós limiaos, c´unhos grandes chapeus de palla, guiando unhos inmensos carros d´herba que van cantando por unhas estradas dereitas como fusos, antre ringleiras de negrillos. Vin o gando mouro vir á noite do monte, pola ponte das Poldras, y-as ovellas apretuxadas tras d´il. Vin as patacas sementadas nas leiras, y-o centeo segado, e vin-o mallar pol-a raxeira do sol. Vin ós cás sair a ladraren ó camiño – porqu-eu percorrín a Limia n-un coche de cabalos, esa cousa anacróneca que xa non sirve mais que para ir recoller ós viaxeiros n-as estaciós do camiño de ferro e levalos ás fondas - e hastra vin brincar un sapo d´entras rodas, n-unha noite de luar, vindo por unha d´esas estradas dereitas com´as que din qu´atravesaban o lago de Tezcuco en México, e qu´atravesan esta xa hipotética lagoa Antela, que non veredes anque vaidas a Limia; como non traigades no fardel o Coello ou o Fontán…

- III -

En Xinzo as horas camiñan paseniño, paseniño… Á media hora pasa un carro d´herba que chega ós tellados das casas, pasa cantando o cantar da Terra…Na acera andan brincando dous cadeliños. O reló sona o carto…Ven outro carro d´herba, agora son dous; pasan cantando o cantar da Terra… Logo, o reló sonará outro carto, e pasará outro carro d´herba, ou dous, ou mais…

Ó cair o serán podedes dar un longo paseo longo, sen vos cansar; todo é camiño chao… Á volta, as rapazas andarán paseando, a tres y-a catro do ganchete, pol-a carretera… Algunhas levarán os noivos a carón seu. Campan com´as que van no automóvele para Cabreiroá… Esta terra da Limia dá moito, e logo en Xinzo hai moito comercio…Siguen pasando carros d´herba; pasan cantando o cantar da Terra, e na vila de Xinzo, somentes son os carros a cantar o cantar da Terra…

Hai unhas lampariñas eléuticas que non aluman tanto com´os vermes de luz á veira das corredoiras. Son as dez pola nova… Sen presa, hai qu´ir camiñando car´a fonda.Coa barriga farta, vólvese car´o Casino… Diante van cantando tres carros d´herba.

- IV -

Agora, agárdanos un nemigo terribel. Eiqui o qu´é mosquitos, hai o demo d-íles. Teñen múseca: hainos de trompeta, hainos de gaita, hainos de zanfona, hainos de clarinete, hainos de violoncello. Morden coma centellas, comen a un, e as ronchas pican proendo quince dias…Rasca d´eiqui, rasca d´ala, toma un café y-unha copa na acera do Casino. A tertulia é boa de verdá e rompe por riba do refugallo de civilización que despersoaliza tantas outras manifestaciós da vida limián. Mentira parece qu´istes señores tan discretos e falangueiros o teñan nas suas casas todo pintado d ´aluminio, hastra a garamalleira….

Outra volta pol-a carretera, a arteria de Xinzo… Hai qu´ir adispacio. Pódese entrar de conversa n-unha tenda calquera…Pódese botar un parrafeo coas rapazas que tomán o fresco nos balcós… Pódese, mais que nada, falar de políteca; d´iso entenden hastr´os cás, e calquera vos pode dar un curso de caciquismo esprimental.

O fin hai que se deitar. Volta pr´a fonda, sen presa… Siguen pasando carros d´herba. Pasan cantando o cantar da Terra, e na vila de Xinzo somentes son os carros os que cantan o cantar da Terra…

- V -

A materia non está esgotada. Istes non son mais qu´entrautos d´un escrito vello qu´a imprensa debe recoller. Nin Xinzo nin eu somos xa o qu´eramos fai dous anos. A roda da Fortuna non se detén endexamais…

¨O castelo de Sandiás"

Por Xesús Taboada Chivite (La Región, 05/04/1970).
Extraído da web de cultura popular do concello de Sandiás: http://www.culturapopulardesandias.com/
Tradución ó galego do orixinal en castelán.
Triste estampa ofrece a fotografía de Sancho deste castelo de Sandiás que garda a lembranza de ¨cen historias que xa pasaron¨, como cantou Lamas.

Erguido sobre o outeiro, domina a ancha terra da Limia, onde durme soterrada a fabulosa Antioquía; a chaira pola que descorre, cantando a historia, o río do Esquecemento que un día cruzou triunfante Bruto O Galaico.

A torre, desmouchada na súa cara Oeste, domina os casaríos de Santa Ana, As Pegas e O Castro, topónimo este que lembra a vella acrópole sobre a que se asentou o castelo.

Os seus fortes muros de máis de tres metros e medio de grosor, son nostálxica testemuña do mundo medieval e tráenos a saudade de don Fernando Alonso de Santana, Señor de Sandiás. Aquí loitou bravamente contra o Duque de Lancaster, quen tomou a fortaleza e destruíu parte do castelo.

¨Cousas da Limia"

Por Vicente Risco (Vida Gallega, xullo 1957)
Extraído da web de cultura popular do concello de Sandiás: http://www.culturapopulardesandias.com/
Tradución do orixinal en castelán.

O desecamento da lagoa de Antela, vella ilusión dos economistas do século XVIII, recollida despois polo Deán Bedoya e por outros, da actualidade a unha das comarcas máis definidas e
máis fermosas de Galicia.

Teño pasado longas tempadas á beira daquela gran chaira, na Pereira, parroquia de San Pedro de Sabariz, concello de Rairiz de Veiga –Rairiz, Sabariz, nomes xermánicos; predominio de cabeleiras loiras e ollos claros; afección a montar cabalos e eguas longas, de gran alzada: as bestas limiás. No período de entre guerras, aínda levaban os homes os seus chalecos con mangas, tecidos e feitos na casa, encarnados e rebereteados de trenzado negro, e os seus chapeus tecidos por eles en palla centea. Botabamos longas parolas nun comercio deses de todo, ó comezo da noite, polo tempo das mallas – facíanas a máquina, con máquina alugada, preparando antes a eira con bosta de vaca pisada con auga, que despois de seca, ten unhaconsistencia e unha lisura mellor que o cemento. O aproveitamento da bosta, actual aínda en Galicia e na India, debe ser unha das máis antigas tradicións indoxermánicas, porque éindubidable invento de pobos pastores, que conservaron ó fixarse na terra.

Nas horas de sol do centro do día, no silencio da aldea, oíase o ¨taca, taca¨ dos teares nascasas, emprazados en lugares escuros, alumeados por pequenas bufardas… Acaso non estea isto tan descamiñado: acaso se trate de concentrar a luz na obra que se está facendo…Tecíanse alí preciosas mantas de cama, ou colchas, moitas delas con motivos enteiramentepopulares. Claro que as anilinas do comercio xa substituirán ás ricas cores vexetais de antano.

As cores predominantes eran o vermello e o azul, de combinación difícil, mais víansealgunhas en branco e vermello, en azul e amarelo, algunha vez o verde. Nos debuxos, o tecido imponse á liña quebrada, de onde as cenefas de picos.

A Veiga, ou sexa a chaira, con moitas terras de pan –houbo quen chamou á Limia ¨o graneirode Galicia¨ –, prados intensamente verdes, rodeados de carballos cerqueiros, onde alternaban algunhas vacas marelas co gando negro, o ¨bos ibericus¨ de aquí, de Viana, de Caldelas; A Veiga está rodeada de montañas que azulean ó lonxe, cada vez con azul máis claro. Mirando o Sur, destacase no horizonte o cerro das doce: cando o sol está verticalmente por riba, é o mediodía; é un reloxo cósmico. Ó pe dos montes do primeiro termo está a torre de Porqueira… Dos castelos que exaltaron a Benito Vicetto, a don Benito Fernández Alonso e a outros: Sandiás, a Pena, Porqueira, non sobreviviron máis que as torres… Sentado ó pé da torre da Pena, vin voar sobre a miña cabeza unha garza real; sen dúbida traía algunha mensaxe da Idade Media, que quedou tan secreto dentro de min, que eu mesmo non me decatei. Aquela torre domina a beira sur da lagoa. Cando a lagoa sexa desecada –agora parece que vai de veras- botarémola de menos os románticos, os cazadores e as súas víctimas. As aves raras – alí foron cazados dous cisnes boreais, os cisnes de Apolo Hiperbóreo… Deben atoparse disecados na Universidade de Santiago – onde van atopar despois descanso? Mais o que non podemos esquecer é que Galicia ten alí a súa Atlántida: a cidade de Antioquía, asulagada baixo as augas… Todos alí oíron as súas campás e os seus galos, aínda que non queiran dicilo. Mais diso haberá que falar outra vez.

"Se quiebra el mágico cristal"

Por R. Otero Pedrayo (La Región, 04/10/1958).
Extraído da web de cultura popular do concello de Sandiás: http://www.culturapopulardesandias.com/


Es violado el ensueño de la Antela. Doblarán a muerto por la Poesía y el triunfo de la economía las campanas sumergidas. ¿Dónde posarán los flamencos - rosa y las garzas, mensajeros de los deltas del Danubio y de los lagos, de pupilas nubladas de fantasía, del Báltico? No nos asustemos demasiado. Si en vez de nuestras ¨lagunas pontinas¨ se doran grandes trigales la ciudad ¨asulagada¨ queda en el fondo del alma de Galicia, en la geografía y paisaje, inaccesible a las máquinas, de su espíritu.

Quien mejor conoce la Antela, el ingeniero y arqueólogo Conde Balvís, se despidió de sus cristales melancólicos, de su suelo dormido, hace poco tiempo. Y su hermoso estudio suena, sin quererlo su autor, a elegía y canto de adioses.

No intentaremos ni aun el esquema de los intentos y trabajos anteriores. Sólo apuntaremos algunas. La Galicia del XIX pensó en rescatar dos tesoros: la plata de los galeones de Redondela y la riqueza cereal de La Limia.

La idea es antigua. En 1831 publicó el docto, simpático y famoso canónigo-cardenal, aun no deán de Orense, don Juan Manuel Bedoya, en la ¨oficina¨ de Pazos, su ¨Memoria sobre el desagüe de la laguna de Antela o de la Limia, en la provincia y Obispado de Orense y Reino de Galicia¨. La conoció cuando desterrado por pasiones políticas habitó con los buenos franciscanos del Bon Jesús de Trandeiras que tenia caminos de zarzales entramados sobre el fango de la laguna. Los trabajos de desecación se habían comenzado con los donativos del espléndido mecenas don Manuel Fernández Varela, comisario de Cruzada de Fernando VII, de los concejos del país, y de del obispo señor Iglesias Lago. La idea, si no nació, se fortifico en la tertulia del obispo-cardenal señor Quevedo en cuya amable órbita comenzó Bedoya su vida orensana.

Ya en el famoso libro de Labrada ¨Descripción económica del Reino de Galicia¨ se menciona la voladura de las peñas por la ¨ponte Liñares¨ para dar salida a las aguas acrecentando el caudal del río. Se ¨formó¨ un mapa. El alma de la obra fue el corregidor de Ginzo Ldo. D. Julián Toubes. Estaba al frente de la empresa en 1832. Muchos años después el Ldo. Toubes, juez de Celenova, recuerda, en 1847, contestando a los que le acusaban cómo se desecó parte del área inundada, se rectificaron cauces y se abrieron caminos. Trabajó personalmente al frente de los vecinos de cuya simpatía disfruta por haber estado en las obras con ellos pasando frío, humedades y hasta sin comer, sigue diciendo en su escrito del 13 de enero del año citado. Salió en el Boletín Oficial de Orense.

Sentimos no tener a mano el Diccionario de Madoz, cuyo artículo sobre la Limia, contiene interesantes datos.

Los trabajos de desecación sirvieron, como todo sirve en tal ocasión, para la guerra. En octubre de l837 los carlistas de Guillade, que traía por segundo a un don Juan Antonio de Garabelos de Baltar, y fiaba en un gran movimiento tradicionalista en La Limia, se atrincheraron en Ordes en las obras de desecación y sostuvieron con las fuerzas constitucionales del comandante de operaciones en el país, don Juan Gualberto Corcuera.

No deja de tener relación con estos recuerdos la empresa que en 1847 se formó para desecación y riegos con el título un poco de cabalgata carnavalesca de ¨La Nereida fertilizadora¨.

Sin recordar otros intentos como el de una aristocrática extranjera, no olvidemos el libro de don Francisco Javier Mugártegui y Parga ¨La empresa para el desagüe y saneamiento de la laguna Antela a los pueblos de la Limia¨ publicado en 1866 en Orense.

Terminemos con una evocación de Vicetto. Es de la fantasía novelesca ¨El lago de La Limia¨. La profecía de las sibilas tejedoras vuela sobre el lago que refleja ¨como una inmensa placa metálica los tres formidables castillos¨: al nacer la niña predestinada ¨las aguas de la Antela se rizaron como las de los mares, los ¨gayos¨ cantaron tristemente, los castillos se entrechocaron en el fondo como si lucharan entre sí y las negras nieblas del Buen Jesús y de Lodosedo los borraron del paisaje que se reflejaba en su oscilante linfa¨.