lunes, 31 de enero de 2011

Historia de Sandiás (Do século X ó ano 1480)

• S. X – Os condes da Limia son personaxes de importancia na Corte dos reis pola significación militar e política do territorio.
• S. XII – Loitas pola posesión do condado da Limia entre Afonso VII de Castela e León e Afonso Henriques de Portugal. Posible construcción do castelo de Sandiás sobre o antigo castro nunha situación estratéxica que permite un control total do territorio.
• S. XII-XIII – Apoxeo das peregrinacións a Santiago, Sandiás é atravesada pola Vía da Prata, paso obrigado dos peregrinos do norte de Portugal e do sur de España.
• S. XII-XIII – Construcción da igrexa de Santa María de Couso de Limia de estilo románico con posteriores reformas (s. XVII).
• 1348 – O castelo de Sandiás é propiedade do maior Fernández de Biedma.
• 1386 – Acometida do duque de Lancaster, pretendente á Coroa de Castela. O castelo de Sandiás é tomado e arrasado.
• 1441 – O castelo de Sandiás é posesión de Francisco Álvarez, provisor do bispo de Ourense.
• 1446 – O conde de Benavente, D. Alonso Pimentel, é o señor de Allariz e do castelo de Sandiás, alberga ansias de asoballar a toda Galicia. Os Pimentel son a punta de lanza da nobreza castelá en Galicia.
• 1447 – Pedro Álvarez Osorio arrebátalle a fortaleza de Sandiás ó conde de Benavente por orde de El-rei Xoán II.
• 1467 – O castelo de Sandiás é desmouchado nos primeiros momentos da Revolta Irmandiña (1467-1469). Algún autor apunta que xamais foi reconstruido.
• 1469-1472 - Loitas entre os nobres e as irmandades. Algúns autores afirman que o castelo foi reconstruído polos Pimentel despois de 1469, seguramente polos mesmos vasalos que o desmoucharon.
• 1474-1479 - Guerra sucesoria entre a filla de Henrique IV e a súa irmá Isabel. Pedro Álvarez de Soutomaior apoia a dona Xoana mentres que o conde de Benavente apoia a que será coñecida como Isabel, A Católica. Sitio do castelo por Pedro Álvarez de Soutomaior, máis coñecido polo sobrenome de Pedro Madruga. Algúns autores afirman que foi desmouchado nese sitio.
• 1480 – Orde dos Reis Católicos para a derruba das fortalezas de Galicia. Tamén é posible que fora unha das fortalezas derrubadas por Acuña e Chinchilla entre 1480 e 1483, que, a miúdo, contaban coa axuda dos restos da milicias irmandiñas.

Historia de Sandiás (Do 80 d.C. ó ano 585)

• 80 d.C. – Vía XVIII ou Vía Nova de Bracara a Asturica. Calzada romana construída por Tito Flavio Vespasiano, e restaurada en tempos de Maximino. A Limia é encrucillada e zona de paso dunha das principiais calzadas do Imperio Romano, polo que foi un territorio plenamente romanizado.
-Ligazón ó interesante traballo sobre ¨A Vía Nova na Limia¨ realizado por Segundo Alvarado e que aparece no excelente Portal de Enxeñeria Romana TRAIANVS:
http://traianus.rediris.es/18limia/
• 117-138 d.C. - Época de Adriano. Posible realización das obras de canalización das augas da lagoa de Antela a través dunha canle principal, e dunha tupida rede de pequenas canalizacións ou ramais secundarios de rega.
• Comezos do século III – Descrición das vías romanas na Gallaecia polo Itinerario de Antonino, nel aparece Geminas (Sandiás) como unha das mansións (casa de postas) da Vía XVIII que enlazaba Bracara (Braga) e Asturica (Astorga), as dúas cidades máis activas e poboadas da Gallaecia.Nesta vía, o seu paso por Sandiás, aparecen os seguintes miliarios:
• 238 d.C. – Miliarios de Zadagós (Milla LXXI) e Vilariño das Poldras (Milla LXVII) dedicados ó Emperador Maximino e ó seu fillo Máximo (235-238 d.C.).
• 253 d.C. – Miliario das Santas – Couso de Limia – Milla LXVIII. Dedicado a Treboniano e Volusiano (251-253 D.C.). Coñecido como ¨O marco das Santas¨.
• 293-311 d.C. – Miliario da Corga – A Corga – Milla LXX. Dedicado a Galerio (293-311 d.C.).
• 378-469 – Descrición das invasións bárbaras no Cronicón do bispo Idacio (388-470)
• 411-585 - Reino suevo e posterior integración no reino visigodo (585-711) – Da súa presencia quedan lembranzas na toponimia como no caso de Sandiás que ven dun nome de persoa xermánico Sánd-ila (hipocorístico do antropónimo Sando/Sandus que significa “verdadeiro”).

Historia de Sandiás (Do neolítico ó 137 a.C.)

Neolítico - Construcción das mámoas situadas nas Leiras da Tapada (Piñeira de Arcos), monte de Sta. Mariña (Santa Ana), nas Cavadiñas (Sandiás) , e na Cortiña Nova (A Fontela).
• 2400-2100 a.C. – Poboados de palafitos na lagoa de Antela. Conde-Valvís fálanos de 3 poboados lacustres de 58, 56 e 36 habitacións na zona que abrangue dende Sandiás ata Cortegada, o que demostra a gran concentración de poboación desta zona. Os achados de frechas na lagoa de Antela apuntan á caza como medio básico de subsistencia.
• 2200–2000 a.C. – Pedra alta ou anta -tamén chamada Antela- , pedrafita (menhir) que lle dará nome á lagoa.
• Cultura castrexa - Poboados castrexos no monte do Castro (posteriormente construirase aquí o castelo ou a torre do Castro) e no monte Pendón, preto de Piñeira de Arcos, no Montiño, preto de Santa Ana, e na Coroa, preto de Arcos.
• 137 a.C. – Décimo Xuño Bruto atravesa o río do Esquecemento (Lethes). Conquista romana.

Historia de Sandiás (Web de cultura popular do concello de Sandiás)

Os primeiros sinais de poboación destas terras sitúannos nos poboados lacustres da lagoa de Antela, que foron estudiados polo investigador Conde-Valvís nos anos 50. Conde-Valvís fálanos dos achados de tres poboados palafíticos de 58, 56, e 36 habitacións respectivamente cada un, coñecidas popularmente como ¨cortellos¨, que nos demostran a gran concentración de habitantes nesta zona. Estos poboados estarían situados no espacio que abrangue dende Sandiás ata Cortegada (dous deles frente a Zadagós e a Cardeita).

Máis tarde, na Idade dos Metais, os poboados castrexos asentaríanse nos montes do Castro, preto de Sandiás, e no monte Pendón preto de Piñeira de Arcos.Na romanización atravesaba o concello a Vía XVIII ou Vía Nova, unha das vías romanas de máis importancia do noroeste da península que unía as cidades de Bracara (Braga) e Asturica (Astorga), as cidades máis populosas do noroeste da Hispania.

Do paso desta vía quédannos os miliarios de Vilariño das Poldras e de Zadagós. O Itinerario de Antonino do século III fai mención da mansión Geminas, parada de postas e hospedaxe, que se situaría no actual Sandiás.
A proba da gran romanización da Limia sería a canalización da lagoa de Antela, a través dun emisario principal e dunha tupida rede de pequenas canalizacións das que aínda se poden observar os restos en forma de U na área recreativa da canle da lagoa.
Da invasión dos suevos e dos pobos xermánicos somentes quedan lembranzas na toponimia como no caso de Sandiás, un topónimo derivado dos invasores –vén do xermánico Sánd-ila– que significa ¨verdadeiro¨.

Na Idade Media son continuas as loitas entre Afonso VII de Castela e León e Afonso I de Portugal pola posesión do condado da Limia. Será seguramente no contexto das loitas fronteirizas do século XII cando se constrúa o castelo do Castro sobre o predio do antigo castro. Este castelo participou nas loitas pola separación de Portugal, nas continuas liortas nobiliarias, e o levantamento Irmandiño. Boa parte da súa función refiríase ó control dos viaxeiros e mercadorías da encrucillada de camiños que era a Limia Alta.

Atravesaba o concello a Vía da Prata empregada polos peregrinos do sur de España e os procedentes do Camiño Portugués de Chaves e Vilareal.

Na Idade Moderna sufriu, coma toda a zona fronteiriza, as consecuencias das loitas con Portugal, e tivo que soportar as levas forzosas de homes para a guerra e contribuír ó sostemento das tropas na raia.

A finais do século XVII e no XVIII os fidalgos escomezan a construir e a remodelar, a maioría dos pazos e casas grandes (O Penedo, O Telleiro, O Espido,..). Os fidalgos, xunto co clero, desempeñaron un papel fundamental na sociedade campesiña galega dende comezos no século XVI ata o século XIX.

No século XVIII, a economía baseábase na agricultura. Tendo grande importancia o cultivo do liño que constitúe a base dunha importante industria textil artesá, formada por 54 tecedeiras e 7 xastres segundo o Catastro de Ensenada, que lles reportaba importantes ingresos ás familias labregas, non obstante, a introducción dos novos tecidos de algodón reduciu esta producción ó autoconsumo.

O señorio de Sandiás tivo numerosas trasmisións destacando como posesión do conde de Benavente, avanzada da nobreza castelá sobre Galicia. Piñeira de Arcos foi sometida a xurisdicción do conde de Maceda e Zadagós era xurisdicción do bispo de Valladolid.No primeiro tercio do século XX, tiveron unha forte implantación no concello o agrarismo e as ideas republicanas.

Xa na dictadura o feito máis salientable foi o desecamento da lagoa de Antela a partir da Lei de 27 de decembro de 1956, que supuxo unha das poucas actuacións de ordenamento agrícola do franquismo en Galicia, ademais dunha transformación radical na fisonomía do territorio e nas súas condicións ambientais.

¨Los patos de la laguna Antela¨

Por Jaime Solá (Vida Gallega, novembro 1913).
Incluido no artigo ¨Paseando Galicia (Notas de un viaje)¨.
Extraido da web de cultura popular do concello de Sandiás (www.culturapopulardesandias.com )
Don Luis Conde Valvis es, desde hace muchos años, querido amigo mio. Hombre que vivió en el extrajero ¨luminoso¨ -en el cerebro de Europa: en Francia, en Alemania y en Suiza- más tiempo que en su rincón gallego, tiene esa distinción ilustrada, ese don de gentes, esa amabilidad, ese poder de atracción que caracteriza á los hombres estudiosos que contrastaron su saber en contacto con el mundo.
Le encontré en Orense. Yo me dirigia á la estación ferroviaria. Yba en demanda de paisajes magnificos de la agreste montaña ribereña. Buscaba el encanto de aquél rincón paradisiaco donde el Miño y el Sil confunden la plata de sus sierpes y entre besos de espuma ensayan la canción monorítmica, dulce y sentimental, con que á lo largo de su cauce de rocas cuentan después al cielo azul la casta historia de sus purisimos amores.
D. Luis Conde Valvis me pregunto por mi viaje.
-¿Hácia donde corre esa vida?-Ahora á Peares y de alli a San Esteban. Un día de abruptuosidades, siguiendo la línea férrea. Despues, despues quisiera ver esa ¨famosa¨ laguna Antela. Se ha dicho que hay alli un talismán para el turismo. Quiero ver cómo llega la invernal volatería. Allí, si tantos hay, debe oler á pato.
Me pareció adivinar en el rostro de mi amigo un gesto de sorpresa. Yo quiero suponer que se propuso expresarme que él no pondría la lira de Apolo al servicio de esos ánades.
Lo mismo se me antojó creer que quiso decirme, cuando de ello le hablé, Laureano Pelaez. Parece como si deseasen esos cultos gallegos que no vayasemos al ridículo por exagerar nuestros prodigios. No debe engañarse á la gente de fuera abultando la importancia de lo que aquí mismo se tiene en poco aprecio. ¿A qué arrastrar á unos cuantos sorprendidos hácia el encanto irreal de esa laguna, cuando tenemos vendiendo poesía, en el fondo encantador de las playas aroseñas, aquellos deltas que miran á la torre fenicia de la villa de Cambados, aquellos parajes que cantó con dulzura inimitable el viejo Cástor Oubiña Montenegro, ¨El mirlo del Umia¨, aquel trovador, tan obscurecido en vida, como muerto, cuya lira fué forjada en los yunques helénicos y era hermana de la que pulsara Anacreonte?.
Hay empresas que un exceso de celo puede poner en el camino del fracaso. Se ha presentado un rincón montaraz gallego como precioso cazadero de piezas bravías, cuando para esto hay en la ruta del mundo cien parajes superiores. No puede ofrecerse la Antela como un gran nidal de aves de invierno, si –como la gente dice- son pocas las que hay y dificilísimo cazarlas. Háblese mejor del paisaje asombroso de la carretera que corre desde Monterrey hasta Orense, y de aquellos pueblecitos de montaña y llanura, Ginzo entre ellos. Publíquese la belleza de nuestra tierra sin par, superior á Suiza, donde el artificio tuvo que suplir muchos encantos que la naturaleza derramo sobre nosotros. Cantemos la riqueza monumental que asoma, en todas nuestras provincias, entre bosques y entre flores. Y la voz de las viejas edades, que nos habla desde el misterio de las piedras prehistóricas, al pié de las copas de los pinos quejumbrosos. Y las costumbres sencillas de nuestros rincones pastoriles. Y el color, el deslumbrante color, que tienen, como una borrachera de armonia y de luz, las grandezas solemnes de nuestros paisajes estupendos:
-¿Quedamos, don Luis, en que esto es mejor que Suiza?.-Mejor que Suiza.-¿Y en que no vamos á conquistar el oro extranjero con ancas de pato de la Antela?.-Eso lo sabrán los fomentadores del turismo.
-Con ello ó contra ellos la verdad debe decirse. Yo quiero , más que nunca, visitar esa laguna. Y si atrayendo á los forasteros alli se hiciese el ¨pato¨, yo lo diré con toda la sinceridad que pongo en estas crónicas. Galicia no necesita, para que el mundo la admire, que media docena de cazadores vengan á llenar el morral en nuestros paisajes encantados. Sobre todo si esa es la intención, y el hecho es marcharse con él morral tan vacio como vino.