miércoles, 9 de febrero de 2011

Historia de Sandiás (Século XIX)

• 1804 - Publicación do libro Descripción económica del Reyno de Galicia de Lucas Labrada. Nel fálase dos intentos dos veciños para romper os penedos de Ponte Liñares para mellorar o desaugadoiro da lagoa de Antela, noméanos tamén os cultivos que predominan na Limia: centeo, algún millo, moito pasto e abundancia de gando.

• Xaneiro - Febreiro 1809 – Invasión francesa (1808-1812) – O Camiño de Allariz (23 xaneiro 1809) a Xinzo foi un dos máis duros da guerra en Galicia, os invasores tiverón entre 500 e 600 baixas, e os defensores non máis de 400. Combates na ponte da lagoa de Antela. As tropas do Mariscal Soult atravesan A Limia causando grandes represalias polas accións das accións guerrilleiras.

• 1818 – Publicación do libro Viage a Galicia o breve descripción de dos de sus carreteras. De la construida desde Astorga a La Coruña y de la que debe construirse desde Benavente a la ciudad de Orense. Con algunas observaciones acerca de de sus obras utilidad y circunstancias de dichas dos carreteras de Vicente Vázquez del Viso.

Faise mención das iniciativas propostas para ordenar o desaugadoiro da lagoa de Antela, e engade que sería digno do desvelo do goberno que se obrigue ó conde de Monterrei a executar a obra, ou que a realice o Estado expropiándolle os terreos ó conde polo moito que aforraría o Estado no fornecemento de cánabo para o departamento do Ferrol e outros peiraos de Galicia. Dos cultivos existentes na Limia, fai mención da grande colleita de grans e da grande cantidade de gando que se cría nos seus pastos e tamén que se cultivan considerables colleitas de liños e cánabo.

• 1820-1821 - Bandoleirismo. A gavela dirixida polo portugués Francisco Domínguez (Veloso) rouba ó parroco de Couso (1820). Posteriomente foi capturado e fugaríase da cadea de Sandiás (febreiro 1821).

• 1824 – O cóengo-cardeal e futuro bispo de Ourense, D. Juan Manuel Bedoya é desterrado ó Bon Xesús de Trandeiras; alí tivo ocasión de observar ben os problemas que afectaban ós pobos da lagoa de Antela. É alí onde naceu a idea de desecala, para que os pobos explotasen as terras e se mellorara a salubridade, aínda que esta obra xa se comentaba nas tertulias do cardeal Quevedo (+1818).

• 1825 - O corrixidor de Xinzo de Limia, D. Xulián Toubes, máximo impulsor das obras de canalización, calculou que os traballos se beneficiarían con 24.000 ferrados de sementeira.

• 1827 - Autorización por Real Orde de Fernando VII do 3 de marzo de 1827 para levantar un plano e calcular os custos das obras.

• 1831 - Ocupouse de preconizar a súa continuación o cóengo-cardeal D. Juan Manuel Bedoya na Memoria sobre el desagüe de la laguna Antela o de la Limia feita nos anos 30-31 e publicada a finais de 1831.

• Obxecto: recomendarlle ó Goberno de Madrid o proxecto de Toubes.
• O proxecto constaba de dúas fases:

1) Realización dunha canle profunda de norte a sur da lagoa.
2) Rotura da montaña que pecha o seu paso polo sur, xunto a Ponte Liñares, e que impide o seu desaugadoiro.

• Nesta memoria faise mención dos cultivos da Limia: trigo en abundancia, centeo
-moito e de calidade superior- , colleita de millo, moita pataca.

• 1832 – O comisario de Cruzada e mecenas, D. Manuel Fernández Varela, contribuíu cos fondos necesarios para estas obras, que se comezaron en 1832.


A Comisaría Xeral da Santa Cruzada era o posto eclesiástico de maior opulencia que existía na corte dos Austrias e Borbóns e por ende en toda España. Tamén fixeron donativos para o desaugadoiro o bispo de Ourense, Dámaso Iglesias Lago (1818-1840), e os concellos da Limia.

En 1832 estaba á fronte da obras D. Xulián Toubes. Levouse a cabo a limpeza do antigo canle de fábrica romana dende a ponte da estrada Villascastín-Vigo a Ponte Liñares. Estas obras lograron notables progresos, inda que se viron interrompidas pola oposición dos pobos da lagoa de Antela que temían que se lle ocuparan os pastos.

“Chegaron a construirse 17.000 varas da nova canle, de 16 varas de ancho e comezaránse a dinamitar os penedos da canteira de Ponte Liñares, pola cal o río correu bastante, arrastrando areas que cegaron os pozos situados máis abaixo da ponte (construída en 1770), onde antes collían moita pesca os veciños de Güin e Santiago do Ribeiro, e gañáronse terreos para pastos”.

Geografía General del Reino de Galicia. Provincia de Orense (1928)
Vicente Risco


• 1833 – Publicación do libro La gratitud a la beneficiencia. Al Excmo. Sr. D. Manuel Fernández Varela, comisario apóstolico de la Santa Cruzada, etc., por su poderosa protección al interesante desagüe de la laguna Antela o de la Limia en la provincia de Ourense, Reino de Galicia.

División provincial segundo decreto do 30 de novembro. Apróbase a estrada de Vigo a Castela.

Os datos do concello de Sandiás que nos da o Diccionario Geográfico Universal (Barcelona, Anos: 1831, 1832, 1833) son:

SANDIANES, jurisd. sec. de Esp. en Galicia, prov. , obisp. y á 4 leg. de Orense, y á 19 de Santiago. Comprende las feligresias de Santa María de Couso, Santa María de Parada de Outeiro y San Estéban de Sandianes. (Diccionario Geográfico Universal, Ano 1833).

SANDIANES (San Estéban de), felig. sec. de Esp. en Galicia, prov. y obisp. de Orense, jurisd. de su nombre. J.O. Pobl. 763 hab. Tiene un castillo antiguo á la parte del S. Sit. en el valle de Limia. Prod.: centeno, maiz, trigo, patatas y castaña. (Diccionario Geográfico Universal, Ano 1833).

COUSO (Santa María de), felig. sec. de Esp. en Galicia, prov. y obisp. de Orense, jurisd. de Sandianes. J.O. Pobl. 787 hab. Sit. en el valle de Limia. Prod.: centeno, maiz, patatas, lino y alguna castaña. (Diccionario Geográfico Universal, Ano 1831).

PIÑEIRA DE ARCOS (San Juan de), felig. sec. de Esp. en Galicia, prov., obisp. y á 4 leguas de Orense, y a 19 de Santiago, jurisd. de su nombre. J. O. Pobl. 800 hab. Su parroquia comprende las aldeas de Arcos, Casas de Ponte, Chousela, Corga, Fontela, Labandeira, Ladeyra, Mouturelos, Nogueira, Piñeira y Zadagós, de las cuales esta última y parte de la de Labandeira corresponden á la jurisdicción de Junquera. Sit. en la altura del camino de Allariz a Ginzo, poblada la mitad de ella de carballos y tojos y el resto tierras de labor. Su termino confina y parte diezmos con la parroquia de Pena, próxima al convento del Buen Jesús de Limia, en cuyo intermedio hay una laguna que cubre, solo por esa parte 1.000 fanegas de tierra de superior calidad. Prod.: centeno, maiz, trigo, habas, lino y patatas, y cria ganado vacuno que ceban con nabos y con el pasto que produce parte de la laguna, que se seca en tiempo de verano. Llamase antiguamente esta feligresia la villa del pinito, segun refiere Huerta en sus anales de Galicia, la cual con parte de la de Coedo formaban un coto. (Diccionario Geográfico Universal, Ano 1832).

• 1834 – Coa morte de Fernández Varela e o cambio de destino de Toubes cesan os traballos na lagoa.

Abolicións dos señoríos xurisdiccionais. Creación dos partidos xudiciais. Derrogación definitiva do Santo Oficio.

Presentación á raiña María Cristina de Borbón da Carta xeométrica de Galicia, de Domingo Fontán. Nela recóllese o trazado da estrada entre A Portela e A Canda, O Padornelo e Vigo, pasando por Ourense, tal e como se construíu.

• 1836 – Creación do Concello de Sandiás, pertencente ó Partido Xudicial de Xinzo de Limia. Este componse das parroquias de Santo Estevo de Sandiás, Santa María de Couso e San Xoán de Piñeira de Arcos. Anteriormente, neste primeiro tercio do século XIX, houbo tres concellos constitucionais, un por cada parroquia. Sandiás e Couso pertencían ó Partido Xudicial de Celanova, mentres que Piñeira de Arcos pertencía ó de Xinzo de Limia.

• 1837 – Guerra Carlista (1834-1840) - Aparece en Xinzo o xefe carlista Mateo Guillade, que fiaba nun gran movimento tradicionalista na Limia. Atrinchéirase con 30 homes en Ordes, nas obras ordeadas sobre o plan de Bedoya e do corrixidor Toubes para o desaugadoiro da lagoa de Antela, sostendo un combate coas forzas constitucionais do comandante D. Juan Gualberto Corcuera.

Constitución de 1837. Desamortización de Mendizábal.

• 1845 - Construcción por Allariz, Xinzo e Verín –enxeñeiro D. Práxedes Mateo-Sagasta- da estrada Villacastín-Vigo.

Carta xeométrica de Galicia (París, 1845) de Domingo Fontán, o primeiro mapa realizado con métodos científicos de Galicia.

• 1847 – Xustificación no Boletín Oficial da Provincia dos gastos das obras realizadas polo Sr. Toubes.

• 1849 - A poboación do concello de Sandiás en 1849 segundo o Diccionario Madoz, era de 422 Veciños, e 2.110 habitantes.

Producción: millo, trigo, centeo, patacas, liño e outras froitas.
Gando: críase gando vacún, cabalar, mular, lanar e porcino.
Industria agrícola: muiños fariñeiros e lenzos de liño.
Comercio: gando, lenzos e samesugas.
Poboación: 422 veciños – 2.110 almas
Parroquia de Sandiás: 156 casas. 456 veciños (750 almas).
Escola de letras frecuentada por 30 nenos.
Cartería.


• 1852-1853 – Grave crise económica en Galicia, as fames de 1852 e 1853 son as derradeiras crises de subsistencia. En 1855 a provincia de Ourense inda estaba extenuada pola fame.

• 1860 - Censo de poboación de 1860 do concello de Sandiás e da súa gandería, segundo reconto oficial de 1865. No 1860 publicóuse o primeiro Censo español.

o Poboación: 2.330 almas.
o Gandería: gando vacún: 1.342, gando cabalar: 212, gando mular: 36, gando asnal: 22, gando lanar: 2.745, gando caprino: 49, gando porcino: 1.835.

• 1863 – Construcción da igrexa de San Xóan de Piñeira de Arcos.

• 1864 - D. Toribio Iscar Saez, enxeñeiro valisoletano, presentou un proxecto de desecación similar ó anterior de Bedoya. El vai ser o xerente da empresa encargada de levar a cabo o proxecto.

Informe do doutor Suárez de Allariz sobre a necesidade da desecación da lagoa de Antela para a erradicación de enfermidades infecciosas.

• 1866 – Publicación pola empresa para executar as obras do desaugadoiro do libro La empresa para el desagüe y saneamiento de la laguna Antela, a los pueblos de la Limia, por D. Francisco Javier Mugártegui y Parga, Diputado Provincial de Pontevedra.

• 1868 – Comezan as obras traballando nelas uns 200 homes. O 18 de setembro dese ano prodúcese un pronunciamento contra a raiña Isabel II en Entrimo; un dos instigadores foi Toribio Iscar, e a maior parte dos obreiros abandonaron as obras para engrosar as fillas dos sublevados.

• 1873 – Guerra Carlista (1872-1875). O xefe carlista Vicente Sabariegos, comandante xeral de Galicia, entra en Xinzo e reorganiza as súas forzas en Couso de Limia, ó abrigo dos montes.
A partida de Ambrosio Prol, natural de Salgueiros (Allariz), rouba en Sandiás entre o 13 e 14 de xuño. Os acontecementos de maior volume exterior do movimento carlista producíronse no mes de xuño por Xinzo e por Bande. Era práctica habitual a queima dos rexistros, con gran alegría por parte dos paisanos.

• 1877- Baixo a dirección dun enxeñeiro galego e a contribución económica da francesa marquesa de Longueville continúanse os traballos de desaugamento. Ó pouco tempo abandónanse os traballos ó ter que partir a marquesa cara a Francia.

• Durante os anos dos proxectos anteriormente nomeados apareceron numerosas obras que tratan de aspectos relacionados coa lagoa de Antela, sobre todo as relacionadas cos achados arqueolóxico

El lago de la Limia (folletín novelesco)
Benito Vicetto, 1861.
Antigüedades prehistóricas y célticas de Galicia (novas dos achados da lagoa)
Villa-amil y Castro, 1873.
Antigüedades de Galicia (novas dos achados da lagoa)
Barros Sibelo, 1875.
El río Limia y sus contornos (aparece a lenda do galo de Antioquía)
Benito Fernández Alonso, 1879.
Galicia

Manuel Murgia, 1888.

Falásenos dos achados atopados na lagoa durante a construcción da estrada Villacastín-Vigo, así como nos traballos de desaugamento levados a cabo por Toribio Iscar. Tamén se nos fai mención dos poboados lacustres

• Década de 1880 – Crise agrícola de fíns do século XIX. Principio da emigración en Galicia.

Perfil socioeconómico do concello de Sandiás

Este concello conta na actualidade cunha poboación de 1.466 habitantes (INE, Padrón municipal de habitantes ano 2009) distribuída en 18 núcleos de poboación que se agrupan en tres parroquias: Couso de Limia (Couso de Limia, Cerredelo, Vilariño das Poldras), Piñeira de Arcos (Piñeira de Arcos, Arcos, A Chousela, A Corga, A Fontela, A Ladeira, A Lavandeira, Novaiño, Zadagós) e Sandiás (Sandiás, As Pegas, Coalloso, Cardeita, Santa Ana, O Castro).

É un municipio que se caracteriza por ser esencialmente agrícola, os seus principais cultivos son a pataca e os cereais. Neste concello dáse unha clara contraposición entre a parte noroccidental, montañosa, dedicada á producción forestal, e as restantes, chans, dedicadas a cultivos agrícolas. Proba da súa orientación cara a cultivos agrícolas é o aproveitamento do 50% das terras labradas. concello de Sandiás xunto co de Xinzo de Limia, abranguen o 88% do total da superficie comarcal dedicada ó cultivo da pataca por agricultores a título principal. As súas explotacións teñen maior tamaño cás que son habituais en Galicia debido ás grandes parcelas producto do desecamento da lagoa de Antela e á concentración parcelaria posterior. O nivel de mecanización é un dos máis altos de Galicia.Nos derradeiros anos destaca a súa orientación cara á gandería intensiva coa construcción de numerosas granxas pertencentes ó grupo empresarial COREN.

É tamén coñecido pola industria extractiva de áridos, xa que a práctica totalidade das areeiras da Limia se sitúan neste concello. Esta area é moi apreciada para a construcción e fornecen toda Galicia e o norte de Portugal.Neste concello atópase o Centro Ecuestre de Antela (hipódromo de Antela), pertencente á Deputación Provincial de Ourense, onde se celebran competicións hípicas a partir do mes de maio ata mediados do mes de setembro.

Descrición da lagoa de Antela no ano 1931 por un veciño de Sandiás

extraida da web de cultura popular do concello de Sandiás: www.culturapopulardesandias.com

“A xa nomeada carretera que vai pra Xinzo, un Km. despois de Coalloso, alcóntrase coa Veiga (Lagoa de Antela) e crúzaia n´unha extensión de dous Km. e medio; o ir a dereita qued´a veiga de Couso, e a esquerda empeza a estenderse a veiga de Sandiás con distintos nomes (o Areal, Antela, Arrotea, Valadiño, o Teso; e despois a das Pegas, a de Cardeita, etc.) todas sen límites señalados e fixos.

Perpendicular a carretera (e por tanto na maior extensión) estendes´a ¨ría¨ (Río de pouca corrente, pantanoso, e soparado en dous por unha govia de trozos discontinuos) n´ela hai unha especie de xuncos chamados ¨o vión¨ que moito é segado e traido pra botar na corte e faguer esterco, i´encanto esta na Veiga cómeno as vacas. Esta ¨ría¨ que no inverno ocupa casi tod´a Veiga e no verán ven a desaparecer por completo quedando sólo algunhos pantanos, sopara dúas partes distintas, ¨o Cabo d´Arriba¨ (N.) e ¨o Cabo d´Abaixo; este tamén está dividido en dous por unha demarcación, o N. pertence co ¨Cabo d´Arriba¨ ós pobos indicados, e o S. pertence a Xinzo, Baronzás, Morgade, Pena...

Dende sempre, o vir a primaveira, que vai quedando reducid´o domiño das augas, mantén bos rebaños d´ovellas e alí pacen tamén tod´o día as vacas dos veciños que se adican a labregos, como é de suponer, todos de quitado o cura e o maestro. Antes había tamén moitas bestas e boas ¨a herba d´a Veiga facialle noito ben á besta¨; pero, hoxe ise número xa é ben máis pequeno i´esta disminuindo, debido a que as mulas, e os cabalos non defenden por´o baixo precio que teñen na feira”.

¨Resume xeneral de folk-lore de Sandiás¨
Urbano Santana
Revista Nós, xuño-setembro, 1931.

miércoles, 2 de febrero de 2011

Historia de Sandiás (Do S. XVIII ó XIX)

• 1710 – O capitán xeral de Galicia, o marqués de Risbourg, establécese nas cercanias da torre do Castro, actuando esta como punto de concentración de tropas para a súa posterior distribución a varios puntos da fronteira durante un episodio da Guerra de Sucesión Española (1704-1715).

• 1712 – Ano da construcción da capela do pazo do Espido (As Pegas), o pazo é anterior, tal e como deducimos da data que aparece no portalón 16(...)6.

• 1752 – 1753. Realización do Catastro de Ensenada.

-A fregresía de Santo Estevo de Sandiás, xurisdicción do mesmo nome, perténcelle ó marqués de Malpica, conta con 136 veciños e 250 casas, 12 delas arruinadas.
-Relación de oficios: 1 xuíz (D. Vicente Seguín), 1 escribán (Antonio de Quintas), 1 ministro do xuíz (Joseph do Moiño), 3 xastres (Ciprian Olivera, Esteban Marra, Juan Morales), 1 canteiro (Pedro Franco), 2 siseiros (taberna e carnicería (Gonzalo do Moiño e Pasqual Sarmiento)), 1 taberneiro (Alonso Morales), 15 tecedeiras (Angela de Otero, Damiana Marra, Agustina Delgado, María Carnero, Lucrecia Blanco, Josepha Ledo, Angela de Dios, Isabel Fernández, Hermenegilda Seguín, Juliana Manso, Estefanía Manso, María Ledo, Paula Feixoo, Theresa Otero e Juana Salgado).

- A fregresía de Santa María de Couso de Limia, xurisdicción de Sandiás, perténcelle ó marqués de Malpica, conta con 157 veciños e 130 casas incluídas 4 arruinadas.
-Relación de oficios: 1 arrendador dos dezmos do cura (D. Diego Fernández Feixoo), 2 arrendatarios de tabernas (Joseph Rodríguez Borrajo e Joseph Fontelo, Vº de Xinzo), 2 ferreiros (Diego Fernández, Santiago Travieso), 2 carpinteiros (Francisco Martínez, Primitivo del Molino), 3 xastres (Joseph Melio, Manuel Pérez, Simón da Graña) , 17 tecedeiras (Agustina Laxe, Agustina Laxe, Margarita Borrajo, María Baia, Ana DeBarxa, Damiana Coello, Theresa Añel, Gregoria Manso, Theresa Fernández, Luisa Fernández, Nicolasa Fernández, Leocadia del Pozo, María Santana, Ana Coello, Juana Baia, María Dorado e Jacinta Joga).

-A fregresía de San Xoán de Piñeira de Arcos, xurisdicción do mesmo nome, perténcelle ó conde de Maceda, conta con 113 veciños e 200 casas, 15 delas arruinadas.
-Relación de oficios: 1 xuiz (Juan Salgado), 1 taberneiro (Francisco Campelo (taberna mancomunada cos veciños de Coedo), 1 xastre (Juan ...), 1 ferreiro (Antonio de Quintas), 21 tecedeiras (Ana Santana, Marina Pérez, Ana das Quintas, Euphrasia Manso, Marina de Otero, Lorenza Pérez, Rosa Carnero, Agustina del Río, Pasqua Pérez, Rosa Pérez, Marina Gonzales, María Ledo, Ana Romero, Ana Garcia, Ysabel Delgado, Marta Coello, Antonia Coello, Victoria Borrajo, María Cid, Theresa Campelo e Rosa Delgado).

-O lugar de Zadagós, lugar da fregresía de San Xoán de Piñeira de Arcos, xurisdicción da vila de Xunqueira de Ambía, perténcelle ó bispo de Valladolid, conta con 14 veciños, 1 taberna mancomunada cos veciños da Graña.
-Relación de oficios: 1 tecedeira (Josepha da Graña).

-Ligazón para ver os censos completos (nomes e apelidos dos veciños): http://www.xenealoxia.org/modules.php?name=Content&pa=list_pages_categories&cid=5

Nestas fregresías predomina como principal cultivo o centeo, con mencións ó trigo e ó millo. Outro tipo de cultivos minoritarios eran os nabos, a ferraña, o liño e as hortalizas.

Na relación de oficios do Catastro de Ensenada pódese apreciar o grande número de tecedeiras (54) que, cos seus teares, producían tecidos de liño máis alá do autoconsumo, producíndo para os mercados locais ou comarcais. Comezaron a perder a súa importancia ó non superar a competencia dos novos productos téxtiles (algodón) doutras zonas xeográficas (Cataluña), e a dificultade para mecanizar o traballo do liño.

• 1751-1755 – Viaxe do ilustrado Joseph Cornide (1734-1803). De Camiño a Madrid, este ilustrado coruñes recolleu nun libro publicado en 1767 as impresións da súa viaxe.

“… Deixamos nun penedo á esquerda unha torre xa derrotada que hoxe da Excma. Casa de Malpica e que foi fundación de Sancho Díaz ou Sandiás, segundo Pellicer”.

“Este pais é moi fecundo en antigüidades, polo que é digno de ser visitado con máis coidado do que poñen os camiñantes, pois servirián para ilustrar a historia de Galicia, chea de ambigüidades e fábulas”.

• 1754 - Segundo viaxe a Galicia de frei Martín Sarmiento. Diario da viaxe de Madrid a Galicia.

“Hoxe 31 de outubro de 1754.
Saín de Ribeira a Lamas (Santa Maria).
Río de Xinzo. Xinzo queda á dereita. Nace na serra do Arouco (cerca de Portugal, distante de Xinzo 3 ou 4 leguas).
Ponte das Poldras. Río Limia.
Á esquerda Telleiro e Santa María de Couso.
A torre de Sandiás, e fregresía. A torre á dereita.
Piñeira de Arcos, fregresía, dita Zadagós.
Ermida de San Marcos.
Dende este alto sobre a dita ermida vese casi toda A Limia. Costa de San Marcos moi longa e penosa que baixa a Allariz”.

• 1756 - Frei Xosé de Seguín, natural de Sandiás, comisario de Misións da Orde de San Francisco, é un dos fundadores do colexio de San Ildefonso de Chillán en Chile.

Frei Xosé Seguín - Frade franciscano natural de Sandiás (Ourense). Foi alumno e secretario do Colexio de Pasantes de Alba de Tormes (Salamanca) antes de incorporarse ó Colexio de Misioneiros de Herbón (A Coruña). Foi superior deste convento dende o 1749 ó 1752. No 1752 saiu de Cádiz con outros catro frades galegos con destino ás misións do Perú, territorio dos ¨indomitos e belicosos indios araucanos¨. En Ocopa (Perú) no 1754 foi nomeado Comisario Xeral de tódalas misións do Perú. En 1756 participou no Parlamento de Laja (tratados de convivencia entre os indíxenas e os españois, no de Laja, os indios Pehuenches solicitaron frades franciscanos). Nese mesmo ano participou conxuntamente con outros dous frades galegos (Fr. Alonso de la Iglesia e Fr. José Gondar) na fundación do Colexio de San Ildefonso de Chillán (Chile). No 1757 regresou ó Perú, para facerse cargo doutras fundacións, onde morreu no 1759.

• 1757 - Construcción da rectoral de Sandiás.

• 1763 – Real Resolución de Carlos III, os foros convirtironse na práctica en perpetuos.

• 1765 – Proxecto de desaugadoiro da lagoa de Antela de D. Pedro González de Ulloa, presentado á Real Academia de Agricultura do Reino de Galicia (1765-1774).

Pedro González de Ulloa (1714-1790) - Abade de Santa Baia de Chamusiños e intelectual ilustrado. Relacionouse epistolar e presencialmente con moitos dos grandes intelectuais do momento, como os Padres Flórez e Sarmiento ou os señores Cornide, Campomanes e Montiano.

Carta, mapa e proxecto de desaugamento de D. Antonio de Quintas (escribán de Sandiás segundo o Catastro do Marqués de la Ensenada do 17 de decembro de 1752) remitido á Real Academia de Agricultura do Reino de Galicia (1765-1774). Foi visto na sesión do 26 de maio de 1765. Xuntouse con outros papeis do mesmo asunto, pero lamentablemente desapareceron.

• 1766 – Construcción da capela primitiva do San Bieito de Uceira.

• 1768-1769 – Bienio tráxico, anos catastróficos, crises cerealeiras, azoute da fame en Galicia.

• 1777 - Na Descripción de los Estados de la Casa de Monterrey en Galicia de D. Pedro González de Ulloa, xa aparece a pataca como un dos cultivos típicos da Limia, anos antes da extensión deste cultivo por Europa Central.

“Dáse moito centeo, algún trigo, millo gordo e miúdo, liño, patacas, legumes e hortalizas, castañas, froitas,…”.

• 1787 - Censo de Floridablanca de 1787. Contén información sobre a estructura da poboación por sexo, idade e estado civil, xunto cunha elemental clasificación por actividade económica para todas as localidades de España. É, en opinión de expertos, o mellor censo realizado ata a data en Europa.

As demarcacións de Sandiás e Piñeira contan con:

• Sandiás (Xurisdicción do conde de Medina de Río Seco): 2.352 habitantes (1.171 varóns, 1.181 mulleres).
Por profesións aparecen: 15 fidalgos, 327 labregos, 86 xornaleiros, 5 comerciantes, 17 artesáns, 40 criados, 12 militares, 3 curas, 3 sancristáns, 2 tenentes de cura, 1 avogado, 1 escribán, 1 alguacil, 1 estudiante, 1 capelán, 1 Orde T. patrimonio, 1 depend. Cruzada.

• Piñeira de Arcos (Xurisdicción do conde de Maceda): 573 habitantes (296 Varóns, 277 mulleres).
Por profesións aparecen: 3 fidalgos, 50 labregos, 55 xornaleiros, 7 artesáns, 20 criados, 2 capeláns, 1 cura.

Historia de Sandiás (Do S. XVI ó XVIII)

Antes de 1520 – Construcción da igrexa de Santo Estevo de Sandiás polo mestre de obras Bartolomé de Nosendo, que traballara anteriormente no mosteiro de Xunqueira de Ambia.

• 1520 – Fundación do Bon Xesús de Trandeiras. Nos documentos que conta a súa fundación aparece a lenda dos mosquitos como soldados encantados do rei Artús, ademais da descrición da zona naquelas épocas.

• 1535 – No Repartimento do Servicio da S.M. da provincia de Ourense aparecen as dúas parroquias: Piñeira de Arcos, Sandiás.

• 1550 – Publicación do libro Descrición del Reyno de Galizia do Licenciado Molina.

“E en inverno, unha legua arredor deste mosteiro (Bon Xesús de Trandeiras) é todo unha lagoa de auga, porque como a terra é tan chan recolle en sí tódalas augas sen poder sair tan presto. E nalgunhas partes prantaronse moitas árbores postos polos camiños moi ó compas para guiar os camiñantes, porque doutra maneira perecerían moitos”.

“Sandiás, preto de Allariz...”
aparece como unha das fortalezas derrubadas polos irmandiños.


• 1552 – Construcción do pazo do Penedo (Vilariño das Poldras), remodelado no século S. XVIII (1758).

• 1571 - Respostas do Reino ó interrogatorio de Felipe II para o reparto de moriscos granadino.

Poboación do Decenazgo:
• San Juan de Pineria Darcos - 55 veciños.
• Santistevan de Sandianes - 70 veciños.
• Santa María de Cousso - 70 veciños.
• Santiago de Coedo - 16 veciños.
• Sáa - 13 veciños
• San Andre de Carraçones - 13 veciños.

• 1580 – Anexión, por parte de Felipe II, do Reino de Portugal. Xoán de Santana, veciño de Sandiás, mordomo do conde de Monterrei, acompaña ó conde na campaña cunha mesnada de 250 homes mantidos e armados á súa conta. Felipe II concédelle favores en agradecemento da axuda prestada.

• 1595 – Embarque de Alonso de Santana, fillo de Xoán de Santana, cara ás Indias. Figura no Catálogo de pasaxeiros ás Indias (século XVI) como criado do doutor Hernán Arias de Ugarte, oidor da Audiencia de Panamá. Ese mesmo ano embarca o conde de Monterrei, D. Gaspar de Zúñiga e Acevedo (1560-1606) para tomar posesión como vicerrei de Nova España (1595-1603) e, posteriormente, vicerrei de Perú (1604-1606). Figura no séquito outro veciño de Sandiás: Benito de Sande Yanes.

• 1603-1607 – Cando é señor de Sandiás, D. Pedro Pimentel, marqués de Viana, realízase a construcción do retablo da igrexa de Santo Estevo de Sandiás, traballo que se lle encarga ó entallador Xoán Fernández O Mozo, o pintor portugués Lourenço Pardo, e ó escultor Francisco de Moure.

•1607 - Alonso de Santana figura como escribán de número da Imperial Vila de Potosí.

•1622 - Embarque de Alonso de Santana Vilariño, natural de Santana, Fregresía de Santo Estevo, cara ás Indias.

•1623 - Execución de Fidalguía de Xoán e Alonso de Santana (residente en Potosí), irmáns, na Real Cancillería de Valladolid.

• 1630-1640 – Xeneralízase o cultivo do millo en Galicia, inda que tarda bastante en se introducir nas labranzas do interior de Ourense, onde nunca se adaptou plenamente.

• O que fora veciño de Sandiás, Alonso de Santana, escribán de número e cabildo, alcalde maior da Casa da Moeda de Potosí (virreinato do Perú, actual Bolivia ) e alguacil maior da Santa Inquisición, é un dos benfeitores, conxuntamente con Pedro de Mondragón de Azcarate, do colexio da Compañia de Xesús de Ourense, construído anexo á igrexa de Santa Eufemia (1653).

•1636 - Xoán de Santana e Otalora, fillo de Alonso de Santana, acepta o cargo de Patrón do Colexio dos Xesuitas en Ourense.

•1641-1645 - Na relación de familiares do Santo Oficio (Informadores da Inquisición) que hai no Reino de Galicia aparecen:

- Alonso de Santana Vilariño (Santa Ana - Sandiás) e Xoán Añel (avogado, familiar e consultor do Santo Oficio) (O Telleiro - Couso).

•1664 - Diego Añel de Sandiás, fillo de Xoán Añel, aparece como Colexial de Fonseca (A antiga Universidade de Santiago). Para máis información:

http://www.xenealoxia.org/modules.php?name=Forums&file=viewtopic&t=3895

•1667 – Combate contra continxentes portugueses entre Bande e Sandiás na guerra hispano-lusitana (1640-1668). O peso demográfico e económico das longas guerras con Portugal caeu case exclusivamente sobre as zonas fronteirizas.

• Último tercio do século XVII - Construcción do pazo do Telleiro (Couso de Limia), inda que os seus elementos máis característicos son do século XVIII.