miércoles, 29 de agosto de 2012

Se quiebra el mágico cristal

Por R. Otero Pedrayo (La Región, 04/10/1958).
Artigo escrito con ocasión do comezo das obras de desaugamento da lagoa de Antela.



Es violado el ensueño de la Antela. Doblarán a muerto por la Poesía y el triunfo de la economía las campanas sumergidas. ¿Dónde posarán los flamencos - rosa y las garzas, mensajeros de los deltas del Danubio y de los lagos, de pupilas nubladas de fantasía, del Báltico? No nos asustemos demasiado. Si en vez de nuestras ¨lagunas pontinas¨ se doran grandes trigales la ciudad ¨asulagada¨ queda en el fondo del alma de Galicia, en la geografía y paisaje, inaccesible a las máquinas, de su espíritu.

Quien mejor conoce la Antela, el ingeniero y arqueólogo Conde Balvís, se despidió de sus cristales melancólicos, de su suelo dormido, hace poco tiempo. Y su hermoso estudio suena, sin quererlo su autor, a elegía y canto de adioses.

No intentaremos ni aun el esquema de los intentos y trabajos anteriores. Sólo apuntaremos algunas. La Galicia del XIX pensó en rescatar dos tesoros: la plata de los galeones de Redondela y la riqueza cereal de La Limia.

La idea es antigua. En 1831 publicó el docto, simpático y famoso canónigo-cardenal, aun no deán de Orense, don Juan Manuel Bedoya, en la ¨oficina¨ de Pazos, su ¨Memoria sobre el desagüe de la laguna de Antela o de la Limia, en la provincia y Obispado de Orense y Reino de Galicia¨. La conoció cuando desterrado por pasiones políticas habitó con los buenos franciscanos del Bon Jesús de Trandeiras que tenia caminos de zarzales entramados sobre el fango de la laguna. Los trabajos de desecación se habían comenzado con los donativos del espléndido mecenas don Manuel Fernández Varela, comisario de Cruzada de Fernando VII, de los concejos del país, y de del obispo señor Iglesias Lago. La idea, si no nació, se fortifico en la tertulia del obispo-cardenal señor Quevedo en cuya amable órbita comenzó Bedoya su vida orensana.

Ya en el famoso libro de Labrada ¨Descripción económica del Reino de Galicia¨ se menciona la voladura de las peñas por la ¨ponte Liñares¨ para dar salida a las aguas acrecentando el caudal del río. Se ¨formó¨ un mapa. El alma de la obra fue el corregidor de Ginzo Ldo. D. Julián Toubes. Estaba al frente de la empresa en 1832. Muchos años después el Ldo. Toubes, juez de Celenova, recuerda, en 1847, contestando a los que le acusaban cómo se desecó parte del área inundada, se rectificaron cauces y se abrieron caminos. Trabajó personalmente al frente de los vecinos de cuya simpatía disfruta por haber estado en las obras con ellos pasando frío, humedades y hasta sin comer, sigue diciendo en su escrito del 13 de enero del año citado. Salió en el Boletín Oficial de Orense.

Sentimos no tener a mano el Diccionario de Madoz, cuyo artículo sobre la Limia, contiene interesantes datos.

Los trabajos de desecación sirvieron, como todo sirve en tal ocasión, para la guerra. En octubre de l837 los carlistas de Guillade, que traía por segundo a un don Juan Antonio de Garabelos de Baltar, y fiaba en un gran movimiento tradicionalista en La Limia, se atrincheraron en Ordes en las obras de desecación y sostuvieron con las fuerzas constitucionales del comandante de operaciones en el país, don Juan Gualberto Corcuera.

No deja de tener relación con estos recuerdos la empresa que en 1847 se formó para desecación y riegos con el título un poco de cabalgata carnavalesca de ¨La Nereida fertilizadora¨.

Sin recordar otros intentos como el de una aristocrática extranjera, no olvidemos el libro de don Francisco Javier Mugártegui y Parga ¨La empresa para el desagüe y saneamiento de la laguna Antela a los pueblos de la Limia¨ publicado en 1866 en Orense.

Terminemos con una evocación de Vicetto. Es de la fantasía novelesca ¨El lago de La Limia¨. La profecía de las sibilas tejedoras vuela sobre el lago que refleja ¨como una inmensa placa metálica los tres formidables castillos¨: al nacer la niña predestinada ¨las aguas de la Antela se rizaron como las de los mares, los ¨gayos¨ cantaron tristemente, los castillos se entrechocaron en el fondo como si lucharan entre sí y las negras nieblas del Buen Jesús y de Lodosedo los borraron del paisaje que se reflejaba en su oscilante linfa¨.

Los patos de la laguna Antela

Por Jaime Solá (Vida Gallega, novembro 1913)

Incluido no artigo ¨Paseando Galicia (Notas de un viaje)¨.
 
Don Luis Conde Valvis es, desde hace muchos años, querido amigo mio. Hombre que vivió en el extrajero ¨luminoso¨ -en el cerebro de Europa: en Francia, en Alemania y en Suiza- más tiempo que en su rincón gallego, tiene esa distinción ilustrada, ese don de gentes, esa amabilidad, ese poder de atracción que caracteriza á los hombres estudiosos que contrastaron su saber en contacto con el mundo.

Le encontré en Orense. Yo me dirigia á la estación ferroviaria. Yba en demanda de paisajes magnificos de la agreste montaña ribereña. Buscaba el encanto de aquél rincón paradisiaco donde el Miño y el Sil confunden la plata de sus sierpes y entre besos de espuma ensayan la canción monorítmica, dulce y sentimental, con que á lo largo de su cauce de rocas cuentan después al cielo azul la casta historia de sus purisimos amores.

D. Luis Conde Valvis me pregunto por mi viaje.

-¿Hácia donde corre esa vida?

-Ahora á Peares y de alli a San Esteban. Un día de abruptuosidades, siguiendo la línea férrea. Despues, despues quisiera ver esa ¨famosa¨ laguna Antela. Se ha dicho que hay alli un talismán para el turismo. Quiero ver cómo llega la invernal volatería. Allí, si tantos hay, debe oler á pato.

Me pareció adivinar en el rostro de mi amigo un gesto de sorpresa. Yo quiero suponer que se propuso expresarme que él no pondría la lira de Apolo al servicio de esos ánades.

Lo mismo se me antojó creer que quiso decirme, cuando de ello le hablé, Laureano Pelaez. Parece como si deseasen esos cultos gallegos que no vayasemos al ridículo por exagerar nuestros prodigios. No debe engañarse á la gente de fuera abultando la importancia de lo que aquí mismo se tiene en poco aprecio. ¿A qué arrastrar á unos cuantos sorprendidos hácia el encanto irreal de esa laguna, cuando tenemos vendiendo poesía, en el fondo encantador de las playas aroseñas, aquellos deltas que miran á la torre fenicia de la villa de Cambados, aquellos parajes que cantó con dulzura inimitable el viejo Cástor Oubiña Montenegro, ¨El mirlo del Umia¨, aquel trovador, tan obscurecido en vida, como muerto, cuya lira fué forjada en los yunques helénicos y era hermana de la que pulsara Anacreonte?.

Hay empresas que un exceso de celo puede poner en el camino del fracaso. Se ha presentado un rincón montaraz gallego como precioso cazadero de piezas bravías, cuando para esto hay en la ruta del mundo cien parajes superiores. No puede ofrecerse la Antela como un gran nidal de aves de invierno, si –como la gente dice- son pocas las que hay y dificilísimo cazarlas. Háblese mejor del paisaje asombroso de la carretera que corre desde Monterrey hasta Orense, y de aquellos pueblecitos de montaña y llanura, Ginzo entre ellos. Publíquese la belleza de nuestra tierra sin par, superior á Suiza, donde el artificio tuvo que suplir muchos encantos que la naturaleza derramo sobre nosotros. Cantemos la riqueza monumental que asoma, en todas nuestras provincias, entre bosques y entre flores. Y la voz de las viejas edades, que nos habla desde el misterio de las piedras prehistóricas, al pié de las copas de los pinos quejumbrosos. Y las costumbres sencillas de nuestros rincones pastoriles. Y el color, el deslumbrante color, que tienen, como una borrachera de armonia y de luz, las grandezas solemnes de nuestros paisajes estupendos:

-¿Quedamos, don Luis, en que esto es mejor que Suiza?.

-Mejor que Suiza.

-¿Y en que no vamos á conquistar el oro extranjero con ancas de pato de la Antela?.

-Eso lo sabrán los fomentadores del turismo.

-Con ello ó contra ellos la verdad debe decirse. Yo quiero , más que nunca, visitar esa laguna. Y si atrayendo á los forasteros alli se hiciese el ¨pato¨, yo lo diré con toda la sinceridad que pongo en estas crónicas. Galicia no necesita, para que el mundo la admire, que media docena de cazadores vengan á llenar el morral en nuestros paisajes encantados. Sobre todo si esa es la intención, y el hecho es marcharse con él morral tan vacio como vino.

martes, 28 de agosto de 2012

Viaje al país del Limia

Por Álvaro Cunqueiro (Vida Gallega, setembro 1955)

¿Voy, en verdad, a cruzar el río del olvido? Paso el Arnoya, en la noche, por Allariz. Esta me es un agua conocida: el Arnoya es un río de este mundo, una fuente de mi tierra carnal, y la beben aguas que yo conozco desde que nacen, las aguas del Miño; dulcemente se buscan, y, para las aguas del Miño, que de tan lejos y de tan parva cuna vienen, beber este ancho frescor y decir las tres sílabas, tan claras, tan transparentes y sabrosas, Arnoya, debe ser como poner, en los labios, un espejo. Y después, morir. Pero, ¿Y el Limia? Allariz se pierde en el silencio y en la noche: unas fugaces luces en la tenue cortina de la niebla. ¿Dónde las cuatro torres levantadas, sus ásperos condes, su soberbia militar? Debíamos oír relinchar caballos y chocar armas en la noche. Y el Alarico fundador debía, en la noche, con el manto real de la niebla por los hombros, galopar delante de nosotros hacia la laguna, donde la memoria se hace oscuro sueño y se desvanece. Pero toda la callada noche permanece solitaria, y ascendemos por ella, a la vez, por la tierra y por la niebla, hasta donde rompe, como una enorme ventana, la luz lunar, y la niebla se detiene en las jambas, tal la onda marina en los labios de arena y roca de la tierra firme. El país del Arnoya se perdió en la niebla, y bajo la luna fría y la desplegada estrellada, resucita la Limia.

Pero, ¿vamos a entrar en el país del olvido? ¿Vamos a cruzar el agua lenta donde la memoria huya, como un pez asustado? Esas luces son Sandiás. Bajo este puente comienza su camino el Limia. No se oyen sus aguas, porque son simplemente sueños, y corren a través de un sueño. La luna nueva siega estrellas sobre Ginzo. Esas largas franjas de plata son la laguna. ¿Está hecha de agua o de sueños humanos o memorias, perdidos vasos, olvidadas vidas? Terrible condición la humana, que necesita inventarse un país y un agua del olvido…
-Lo mejor, le digo a Jesús Evaristo Casariego, será volverse a Orense o a Ribadavia, a que nos dé memoria el vino. Se bebe, -se debe de beber, al menos- , para recordar.
Y abandonamos la quinta boca de plata de la laguna. Por no habernos detenido allí, aquella noche, quizás yo, ahora, pueda recordar los viajes a Orense, mis amistades orensanas, - Risco, Otero, el finado Fernández Mazas, Prego, Trabaza…- , el viejo jardín, que tiene un nombre, que, no más decirlo, se quiere ver un coloreado pajarillo volar y cantar: Posío, y el color y la calor del vino, y hasta unos versos, que ponía yo en poema, hace más de veinte años:


Isa sílaba do teu nome, na que apousa


brilante o ouro, Ourens,


outra sílaba a segue coma un eco,


fillo d´unha lonxana e insondabre melanconía:


Our…ens¡

El castillo de Sandiás

Por X.T. Chivite (La Región, 5/04/1970)

Triste estampa ofrece la fotografía de Sancho de este castillo de Sandiás que guarda el recuerdo de ¨cen historias que xa pasaron¨, como cantó Lamas.

Erguido sobre el alcor, domina la ancha tierra de la Limia, donde duerme soterrada la fabulosa Antioquía; y plana por la que discurre, cantando la historia, el río del Olvido que un día cruzó triunfante Bruto el Galaico.

La torre, desmochada en su cara Oeste, domina los caseríos de Santa Ana, Pegas y Castro, topónimo éste que recuerda la vieja acrópolis sobre la que se asentó el castillo.

Sus fuertes muros de más de tres metros y medio de espesor, son nostálgico testimonio del mundo medieval y nos traen la añoranza de don Fernando Alonso de Santana, Señor de Sandiás. Aquí luchó bravamente contra el Duque de Lancaster, quien tomó la fortaleza y destruyó parte del castillo.

¨DESCRICIÓN DA LAGOA DE ANTELA NO ANO 1931 POR UN VECIÑO DE SANDIÁS¨



“A xa nomeada carretera que vai pra Xinzo, un Km. despois de Coalloso, alcóntrase coa Veiga (Lagoa de Antela) e crúzaia n´unha extensión de dous Km. e medio; o ir a dereita qued´a veiga de Couso, e a esquerda empeza a estenderse a veiga de Sandiás con distintos nomes (o Areal, Antela, Arrotea, Valadiño, o Teso; e despois a das Pegas, a de Cardeita, etc.) todas sen límites señalados e fixos.

Perpendicular a carretera (e por tanto na maior extensión) estendes´a ¨ría¨ (Río de pouca corrente, pantanoso, e soparado en dous por unha govia de trozos discontinuos) n´ela hai unha especie de xuncos chamados ¨o vión¨ que moito é segado e traido pra botar na corte e faguer esterco, i´encanto esta na Veiga cómeno as vacas. Esta ¨ría¨ que no inverno ocupa casi tod´a Veiga e no verán ven a desaparecer por completo quedando sólo algunhos pantanos, sopara dúas partes distintas, ¨o Cabo d´Arriba¨ (N.) e ¨o Cabo d´Abaixo; este tamén está dividido en dous por unha demarcación, o N. pertence co ¨Cabo d´Arriba¨ ós pobos indicados, e o S. pertence a Xinzo, Baronzás, Morgade, Pena...

Dende sempre, o vir a primaveira, que vai quedando reducid´o domiño das augas, mantén bos rebaños d´ovellas e alí pacen tamén tod´o día as vacas dos veciños que se adican a labregos, como é de suponer, todos de quitado o cura e o maestro. Antes había tamén moitas bestas e boas ¨a herba d´a Veiga facialle noito ben á besta¨; pero, hoxe ise número xa é ben máis pequeno i´esta disminuindo, debido a que as mulas, e os cabalos non defenden por´o baixo precio que teñen na feira”.
¨Resume xeneral de folk-lore de Sandiás¨

Urbano Santana

Revista Nós, xuño-setembro, 1931.

Sandiás Local Council (Ourense - Galicia - Spain)



Sandiás is situated in ¨A Limia¨ (a region located in the South of the province of Ourense). It has got an extension of 53 km2, a great part of those are drained fields from the Antela lagoon.

This is an agricultural area. Potatoes are the most important crop. Sand extractions are also important for local development.

History:

The first sign of earlier inhabitants are the remains of lake dwellings (palafittes) in the Antela lagoon.Due to the Roman milestones findings, it is known that a Roman road (Roman road XVIII or Via Nova) passed through the area, there is also a Roman mansion in the village of Sandiás. In the Middle Ages, its castle witnessed the struggle for the secession of Portugal, fights among the nobles and peasants riots. Portuguese and Southern Spanish pilgrims (Via the “Silver road”) went through Sandiás on their way to Santiago de Compostela (St. James’ way).
¨Europe was made on the pilgrim road to compostela¨

Goethe

Most important monuments:

St. Stephen´s church

An example of the Galician renaissance art. Built before 1520. The frontpiece belongs to the ¨manuelino¨ style (portuguese style, rare in Galicia). The altarpiece was built in 1603 by the famous Galician sculptor Bartolome de Moure.

The tower of the old castle

Probably built in the first half of the XII century (although some legends say it was built in the IX century), it was located over a ¨castro¨ (celtic settlement).

It participated in the Portugal secession wars (XII). In 1386 it was assaulted by the duke of Lancaster, pretender to the Castilla crown. In the XV century it was demolished by a popular riot, and rebuilt later.

It was a meeting point for troops in the wars with Portugal in the XVIII century.

The Antela Lagoon
The Antela lagoon, located in this geographical setting, was one of the most important wetland areas in Europe.
Until its drainage approximately 50 years ago, it was always the heart of ¨A Limia¨, the surrounding district. It was artificially drained and it is being recovered at present. It was the most important lagoon in Spain, measuring 7 km long and 6 km wide. It had an average depth of 0, 60 m., reaching 3 m. in some places.

It has innumerable legends, some of which talk about the sinking of the town of Antioquia as punishment for adoring cockerels, or about mosquitoes that haunted King Arthur and his knights.

Its first inhabitants lived in lake dwellings, which were archaelogically as important as those from the Swiss lakes.

Draining actions were innumerable until 1958. The Romans built a channel of 26 km long and 17 m wide. The modern channel follows the original Roman planning.

Thousands of aquatic birds were part of its rich fauna. Nowadays that fauna has reappeared in the abandoned lagoons because of sand extractions

viernes, 24 de agosto de 2012

Os 400 anos do retablo de Santo Estevo de Sandiás (1607-2007)

Artigo publicado co gallo do 400 aniversario do remate do retablo de Santo Estevo de Sandiás (1607-2007) no número 1 da revista A Torre do Castro (2007).


O retablo de Sandiás realizouse entre os anos 1603 e 1607, é esta a data que podemos contemplar no alto do retablo e que apareceu durante as obras de restauración a que foi sometido hai uns poucos anos e nas que o retablo recuperou as súas antigas cores e as pinturas orixinais.

O retablo de Sandiás é uns dos poucos retablos tardomanieristas que chegou ata nós completo, seguindo un modelo de moda naquel momento imposto polo retablo do Escorial. Nel traballou Francisco de Moure*, un dos mellores artistas galegos do primeiro terzo do século XVII, sendo unha das obras mais importantes da primeira etapa deste escultor.

Consta dunhas imaxes dotadas dunha grande forza expresiva na que xa se adiviñan os innovadores aires do novo estilo que chegaría anos máis tarde a Galicia e que tería unha grande importancia na nosa arte: o barroco.
Consta de 2 corpos, 3 rúas e un ático. Destacan no primeiro corpo san Pedro e san Paulo e no segundo san Francisco, santo Estevo e san Lourenzo. De grande interese son o conxunto de pinturas manieristas localizadas na base do retablo (a Anunciación, a Visitación, os catro doutores da Igrexa, e varias santas (santa Bárbara, santa Lucia, santa Apolonia de Alexandría, santa Catalina de Alexandría)) realizadas por un pintor descoñecido, ademais de varias pinturas que saíron a luz despois de restaura-lo retablo.

*Francisco de Moure (1577-1636): escultor ourensán que facilitou o tránsito en Galicia do manierismo ó barroco. Naceu contra 1577 en Santiago de Compostela. Moi cedo trasladaríase a Ourense, onde descubriría por medio do seu avó materno, canteiro de profesión, a súa vocación artística. Viaxou a Castela, onde coñeceu os traballos de xente que deixarían unha fonda pegada nel, como Berruguete  e Juan de Juni. En 1598 comeza a traballar como escultor independente. Nesta primeira etapa destaca o seu traballo no retablo maior de santo Estevo de Sandiás. Máis adiante realizaría a súa obra máis importante, o cadeirado do coro da catedral de Lugo (1621-1624).  Ó rematar o coro lucense, contrátano en Monforte para a realización do retablo da capela maior da igrexa dos Xesuítas onde o sorprendeu a morte en 1636, polo que concluirá a obra o seu fillo Francisco.

¨O Entroido no concello de Sandiás¨

Artigo publicado por Carmen Cuquejo no número 4 da revista A Torre do Castro, Ano 2010.

¨Antigoamente, o vir os días d´Entroido (domingo e martes) , faguíanse moi boas festas, con burros, carruaxes, fargalleiros, gitanas (imitación d´elas), etc…; faguían un entroido de palla e metíanlle unha buxuga d´o porco chea de sangue n´a barriga, y´o martes, o por do sol, tirábanlle tiros, hasta que sali´o sangre e cai´o entroido; todo ésto en medio de canterías, toque de latas, caldeiros, cucharas, chaves e cazolas, pandaretas, etc., agora ises festexos van desaparecedo y ecliusándose, e xa, únicamente, se ve unha carantoña que outra, ou catro rapaces que queren faguer que fan; pero desapareceu aquil humor dos vellos, armar disputas e parrafeos en verso, etc.¨

“Resume xeneral de folk-lore de Sandiás”

Urbano Santana

Revista Nós, xuño-setembro, 1931.

O Entroido é unha festa de benvida á primavera, que comeza como esquecemento do inverno. Constitúe un culto á terra e a súa fertilidade. O longo dos séculos o Entroido constituíu unha importante manifestación cultural, popular e tradicional, con moito arraigo en Galicia. É esta unha festa de participación e trangresión a calquera da orde establecida (xerárquica, sexual, etc). As xentes pasan a ser os protagonistas da propia comunidade e dan paso á festa, ás mascaras, á sátira e ás bromas. É don Carnal quen reina en tódalas aldeas e vilas durante eses días en que todo esta permitido...

O ENTROIDO EN SANDIÁS

D. Urbano Santana, veciño de Sandiás, publicou no ano 1931 un artigo na revista Nós resaltando as boas festas que se facían en Sandiás o domingo e martes de Entroido, e xa lamentaba daquela a amenaza pola falla de continuidade e de participación na mesma. Foi quen de intuír o final dunha festa de carácter propio, en troques de que a xente vaia á vila ou quede na casa. Remontémonos pois un tempiño atrás para lembrar o que foi o Entroido neste concello.

O Entroido comezaba unha semana antes co domingo Corredoiro; denominábase así porque é o día en que se comezaba a correr o entroido. Con este "tiro de saída" abríanse as portas á troula e á festa. Este día chamábase tamén Domingo das Chinas. O nome , que coincide co de outras zonas vén dado da costume que en lugares como Sandiás, Couso ou A Corga, rapaces e rapazas, mozos e mozas perseguíanse e loitaban, co fin de botarse cinza uns ós outros. Búscase certo contacto amoroso, pois non debemos esquecer a latencia da fecundidade presente en todo o Entroido.

Era costume tiznarse a cara co "sarrio" que acumulaban as cazolas e as gramalleiras das lareiras, untar as mans no pote dos porcos para pasárllelas pola cara ós demais.

En Cerredelo, durante esa semana facíase baile ó son da pandeireta tódolos días, no fiadeiro (na casa do "Juanito") desde as 10 ata a 1 da mañá. Esa semana, igual que en Couso, aproveitábana as mulleres para preparar a roupa que logo ían lucir nos días de Entroido, e que se describirá máis adiante. Non temos noticia doutros domingos intermedios, como por exemplo na veciña aldea de Laioso (Vilar de Santos) onde facían o Domingo Oleiro.

Coa festa diaria chegábase ós días propios do Entroido: domingo, luns e martes. Nestes días tranformábase por completo a vida tranquila dos veciños e veciñas. As bromas do Entroido teñen un senso simbólico moi profundo, que xa se puña de manifesto na Idade Media, cando o pobo se sublevaba contra das innovacións que quebrantaban o costume dos antergos. Esto pódese ver no que se lles facía ós veciños que non participaban no Entroido ou que tiñan sona de ter mal carácter (pendurarlle o meco na porta da casa, facerlle bromas, etc).

O elemento primordial do Entroido son as Carautas. As xentes vístense con roupas vellas, tapan a cara, trocan de sexo, imitan oficios, etc; dando un aspecto de teatro popular que se desenvolve no propio pobo, sendo os actores improvisados os propios veciños, invertíndose así os valores da vida cotiá. Como en moitas localidades, en Sandiás eses días saían á rúa os Fargalleiros , noutros lugares chamados borralleiros ou felos ( de aí a expresión "vas feito un felo", asociándoo a algo feo e ridículo).

Son homes e mulleres vestidos con roupas vellas e rechamantes, trocando o sexo ( homes de mulleres e viceversa). Os fargalleiros saían á tardiña, ían en grupos, polos barrios da vila, e visitaban as casas dos veciños; ían cantando e levando ledicia polas cociñas, onde se lles daba, en agradecemento pola visita, algo de comer: chourizos, talladas de porco, galletas, etc.

Os fargalleiros eran comúns a tódolas aldeas do concello, e ían acompañados polas “xitanas” (imitacións de cíngaras), vellos e vellas e outras máscaras. Ás veces levaban a cara tapada con caretas feitas con cartón e pintadas por eles. Variaban os percorridos, segundo as zonas e as parroquias, por exemplo:

• Os de Sandiás: ían a Couso.

• Os de Couso: ían a Vilariño, Vilar de Santos e Cerredelo.

• Os de Cerredelo: ían a Laioso, Outeiro, Parada e Castelaus.

• Os da Corga: ían ós pobos da Veiga.

Logo destas visitas facíase festa na vila, os veciños/as convertíanse en “músicos e danzantes” e facían bailes ó son de pandeiretas e cánticos tradicionais. Os lugares variaban segundo as vilas,así por exemplo:

• Sandiás: na estrada.

• Couso: no forno ou na aira.

• Cerredelo: no fiadeiro ou nas cortes.

• A Corga: no forno ou na aira.

No tocante ás máscaras cabe facer unha mención especial en Couso e Cerredelo: dende o domingo de Corredoiro xuntábanse as mulleres durante toda a semana e preparaban a roupa que ían pór no Entroido: levaban unhas enaguas brancas, adornadas con follas de hedra, e flores de papel de cores, unha blusa á que lle cosían flores e fitas de papel de cores, por riba puñan un dengue. Na cabeza levaban un sombreiro, un pano ou un pucho, adornado co mesmo. Esta vestimenta lembra ás madamas, común a outras localidades de Galicia (Cobres, Entrimo, etc), pero non temos coñecemento da vestimenta dos homes, como posibles galáns.

Saían en comparsa o domingo e o martes, xunto coas outras máscaras e formando as chamadas “Arroufandas”. Cóntannos de Cerredelo que ían a “correr o Entroido” que consistía nun itinerario polas aldeas lindantes (Laioso, Outeiro, Castelaus...) - ¡Aí vén a arroufanda! - berraban os veciños cando chegaban ás súas aldeas e os recibían con bailes e pandeireta. Seguían o percorrido polas demais aldeas, ata volver a Cerredelo, onde os demais xa estaban esperando. Alí facían de novo festa, os outros marchaban e eles voltaban a facer o camiño.

Tamén quedaban na vila e ían de casa en casa. Recollimos esta anécdota en Cerredelo: A sra. Pepa e o sr. Francisco eran un matrimonio moi animado que se disfrazaba tódolos anos, con eles levaban unha boneca de trapo. El dicía: - ¡ven aquí bichuela mía! - e ela contestaba - ¡Voi esposo mío! -. Así ían pola aldea e a xente dáballes ovos e chourizos; despois xuntábanse todos no forno e comían todos xuntos.
O aspecto gastronómico está presente nesta festa de “excesos”, na que non falta comida e viño. Normalmente comíase na casa e en familia. O porco presidía tódalas mesas: cocido, cachucha, lacón con grelos, chourizos, pedro, etc. Acompañado por ricos postres: filloas, línguas de gato. Recollemos esta cantiga de despedida do entroido, que fai referencia ó periodo de Coresma:

“Adios martes de entroido,

adios meu entroidiño,

ata o domingo de Pascua

non comerei máis touciño”

Outra personaxe que non pode faltar no entroido é a figura do meco. Simboliza o Entroido aínda que tamén o frío, a neve e o inverno, e de aí a queima. A morte ou queima do meco é o fin do Entroido.

Facíase en tódolas aldeas do concello. Elabórase con palla, vestíase con roupa vella, destacándolle os atributos. Facíano os rapaces ou a xente maior 15 días antes de Entroido (Sandiás) e colgábano nun pau nun cruce de camiños. Ó remate do Entroido, queimábano. En Couso pendurábase o domingo de madrugada na praza e o martes íase con el dun lado para outro, para deixalo na aldea veciña (Vilariño). Tamén era usual deixarllo á porta dalgún veciño, con sona de mal carácter ou que non colaborase na festa.

Ó remate do Entroido facíase a queima do meco e a lectura do testamento, que consistía nunhas copliñas nas que se recollían os acontecementos destacados de todo o ano. En Couso facíao o alguacil, e na Corga un vello do lugar ó que acompañaban a outras aldeas da Veiga para dicirllo, eles devolvíanlle unha réplica ( o que lembra na forma as “regueifas”) e de novo recibían resposta; tratábase de ser o derradeiro en dicilo para que os outros non o puidesen replicar.

Estes son, fundamentalmente, os aspectos recollidos do Entroido en Sandiás. Posiblemente, e apelando á memoria da xente, sairían moitas máis cousas. Maila todo, é lamentable que isto quede simplemente no recordo, que perdamos os vestixios que herdamos dos antergos, pero aínda que é lamentable non é irreversible: informando e estimulando á xente e implicando ós mozos/as a que recuperen o que é de seu.

jueves, 23 de agosto de 2012

Actividades lúdicas e formativas para os veciños e visitantes durante os meses de verán (Xullo, agosto e setembro)

O Concello de Sandiás organizou para o ano 2012 unha serie de actividades lúdicas e formativas para os veciños e visitantes durante os meses do verán (Xullo, agosto, setembro).

Como xa é tradicional durante os meses de verán o Concello de Sandiás organiza unha serie de actividades lúdicas e formativas para os veciños e para os visitantes. Durante o pasado mes de xullo tiveron lugar no colexio público de Sandiás os xogos organizados desde o programa ¨Lecer no rural¨ do Centro de Cultura Popular Xaquín Lorenzo da Deputación de Ourense. Achegar ós nenos que residen nos concellos de menos de 1.500 habitantes actividades lúdicas e culturais durante o verán é o obxectivo do programa "Lecer no rural", que a Deputación de Ourense pon en marcha na súa terceira edición. Un programa gratuíto para todos os concellos que o solicitan e que inclúe obradoiros e xogos tradicionais para que os nenos dos pequenos concellos poidan realizar actividades lúdicas durante o período estival. Os obxectivos do programa "Lecer no rural" son facilitar alternativas lúdicas e saudables para o tempo de lecer aos nenos e nenas do rural ourensán e fomentar espazos de convivencia e socialización entre os nenos e nenas da mesma zona rural.

Con relación ás diferentes actividades diferencianse dous tipos de actividades: para os maiores e para os máis novos.

Actividades para os maiores.

Con relación os maiores do concello as actividades levaranse a cabo en horario de 16,30 a 19,30 horas no Centro Social do Concello de Sandiás, no Forno de Couso e na Escola de Piñeira de Arcos.
As actividades están dirixidas a persoas maiores, tratando de mellorar o seu rendemento, fomentando a sociabilización, hábitos de conduta e a actividade física e mental. Diariamente faise un taller de memoria, como instrumento dirixido a un sector que desexa mellorar o seu rendemento, teñan dificultades ou esten interesadas en incrementa-la. Completase o tempo con xogos variados, recollida de información, paseos, etc.

Actividades para os nenos.

As actividades para os máis pequenos do concello lévanse a cabo de 10,00 a 13,00 horas tódolos días consistindo en actividades de reforzo escolar ós nenos escolarizados no colexio de Sandiás, a partir dos 6 anos. Ó remate das mesmas, e a partir das 11,30 h. – 12,00 h., realízanse actividades de animación e tempo libre, nas que poden participar todos os demais nenos interesados. Neste momento de lecer as actividades son variadas: debuxo, papiroflexia, talleres de reciclaxe, xogos diversos en pequeno e gran grupo, que favorecen as relacións e a cooperación, e tempo de xogo libre.

540 anos do derrubamento da torre de Sandiás durante a revolta irmandiña (Primavera do 1467

Artigo publicado en varios medios e revistas co gallo do 540 aniversario da Revolta Irmandiña (1467-2007)  no ano 2007.
A torre de Sandiás foi unha das moitas fortalezas galegas que foron derrubadas durante a revolta irmandiña de 1467. Nesta revolta as xentes dos pobos e das vilas rebeláronse contra os ¨moitos agravios, danos e males¨ que recibían desde as fortalezas (¨refuxio de malfeitores¨) dos señores, cabaleiros e prelados. Para iso, organizáronse en Irmandades leais ó Rei, uníndose na primavera de 1467 nunha gran insurrección xusticeira que ía derruba-la maior parte dos castelos e torres que había en Galicia e obrigar a parte da nobreza a fuxir cara a Portugal ou Castela (a primeira fortaleza derrubada foi a de Castelo Ramiro, preto de Ourense, da que se teñen novas que foi derrocada o 25 de abril de 1467). Na primavera de 1469 a nobreza contraatacou vencendo ós irmandiños, facendo reconstruír algunhas das fortalezas ós mesmos vasalos que as derrubaran.

Imos aproveitar esta celebración para dar a coñecer e a difundir, mediante o breve artigo que segue, a historia dun dos monumentos mais emblemáticos e coñecidos do concello de Sandiás: a súa torre.

A torre do Castro, como é coñecida polos veciños de Sandiás, foi construída sobre un antigo castro que ocupa unha situación estratéxica que lle permitía un control total do territorio. A súa fundación aparece envolta en varias lendas relacionadas, incluso, con Bernardo do Carpio (século IX), aínda que o máis seguro é que fora construída na primeira metade do século XII, formando parte dunha serie de fortalezas (A Pena, Porqueira e Celme) realizadas entre os séculos XI e XII para o control da Limia.

Participou nas guerras fronteirizas pola posesión do condado da Limia, entre o monarca Afonso VII de Castela e León e Afonso Henriques de Portugal, o futuro Afonso I de Portugal. No ano 1386 foi asaltada polo duque de Lancaster, pretendente á coroa de Castela. No século XV vai ser posesión de Alonso Pimentel, o conde de Benavente, punta de lanza da nobreza de Castela en Galicia que tamén vai se-lo señor da vila de Allariz, preto de Sandiás. Durante a revolta antiseñorial da primavera de 1467 vai ser derrubada polos irmandiños que estaban a sitiar o castelo de Allariz. A partir deste momento non sabemos se foi reconstruída ou non, posto que algún autor opina que endexamais se reconstruíu, mentres que a maioría deles opina que foi reconstruída polos Pimentel despois de 1469. Algún destes autores chegan a opinar que foi destruído polo famoso Pedro Madruga nas loitas sucesorias (1474-1479) entre os partidarios da irmá do rei (entre eles os Pimentel), a futura raíña Isabel a Católica, e os da filla do rei, Xoana a Beltranexa (apoiada por Pedro Madruga).

Na guerra hispano-lusitana do século XVIII foi punto de concentración de tropas para a súa posterior distribución a diferentes puntos da fronteira durante un episodio da Guerra de Sucesión Española (1704 -1715). Foi posesión das máis poderosas familias da provincia. Hoxe só queda parte da torre da homenaxe, na que se poden admira-los seus grosos muros. Constaba, ademais de soto, de 3 pisos e terraza superior. Ó seu pé pódese admirar unha extraordinaria panorámica da desecada lagoa de Antela e da Limia Alta.

Como chegar: A torre de Sandiás é unha das imaxes máis coñecidas da provincia de Ourense, por atoparse no alto dun outeiro moi preto da autovía A-52. Para chegar ata ela hai que saír na Saída 202 (Sandiás) desta autovía e seguila estrada N-525 ata o pobo de Sandiás; desde alí tense que cortar á esquerda cara ás Pegas e segui-los indicadores ata a aldea do Castro. Ó chegar á última casa só teñen que dar un pequeno paseo ata chegar á torre.

Para ver fotografías da torre de Sandiás podes visita-la Galería de Imaxes da web de Cultura Popular do Concello de Sandiás: http://www.flickr.com/photos/limiao/